HDR staat voor High Dynamic Range (letterlijk vertaald: hoog dynamisch bereik). Elke camerasensor heeft namelijk een beperkt dynamisch bereik, kleiner dan dat van het menselijk oog. Het dynamisch bereik is het gebied tussen licht en donker dat kan worden weergegeven. Wat daarbuiten valt, wordt wit respectievelijk zwart zonder enige doortekening. Hoe groter het dynamisch bereik van je sensor, hoe groter het contrast dat je kunt vastleggen in één opname.
Deze HDR-foto van het Olympisch stadion in Berlijn laat zien dat je enorme contrastverschillen kunt overbruggen. De doortekening in zowel de donkere stoeltjes als de lucht boven het stadion valt zonder HDR niet zomaar in één foto te vangen. (Foto: Donkie-chot)
Voor een praktisch voorbeeld hoef je niet ver te zoeken. Ga op een zonnige dag in je woonkamer staan en maak een overzichtsfoto waarbij je ook een raam mee fotografeert. Je zult dan moeten kiezen. Je kunt het interieur goed belichten, maar dan zal er buiten niets meer te zien zijn. Het raam is immers veel lichter dan de rest, wat voor een enorme overbelichting zorgt. Stem je lichtmeting en belichting af op het buitenlicht, dan kun je genieten van het uitzicht door je woonkamerraam. Maar het interieur is onderbelicht en dus veel te donker. Met de gulden middenweg schiet je in zo’n geval weinig op. Als je een belichting ergens halverwege instelt, is het binnen net te donker en buiten net te licht.
Je hebt nu drie foto’s waarbij eigenlijk telkens maar een deel van het beeld goed belicht is. Bekijk je alle drie de foto’s los, dan zijn ze stuk voor stuk de moeite van het bewaren niet waard. Eigenlijk zou je al die foto’s moeten combineren. Dat is dan ook precies wat je doet bij een HDR-foto: je combineert verschillende belichtingen van hetzelfde onderwerp en verhoogt zo het dynamisch bereik van de foto. Dichtgelopen schaduwen en uitgebeten hoge lichten verdwijnen doorgaans als sneeuw voor de zon. Voor dat samenvoegen gebruik je jouw computer en speciale software.
Een HDR-foto kan er ook uitizen alsof het een met een 3D-programma gegenereerde tekening betreft. Dit palmenstrand lijkt echt een soort diepte te bevatten, die je in de originele foto niet kunt terugvinden. (Foto: wavedude)
Uitsnede, scherpstelling en witbalans
Voordat je op de computer foto’s samenvoegt tot één HDR-bestand, moet je uiteraard deze foto’s maken. Een goede voorbereiding is hierbij gewenst, want je wilt er niet pas thuis achter komen dat je niet de juiste ingrediënten voor je HDR-afbeelding hebt.
Het belangrijkste is dat de foto’s op de verschillende belichting na identiek zijn. Door het beeld lopende mensen zijn dus geen aanrader, en verschillende uitsneden evenmin. Hoewel de meeste HDR-programma’s de mogelijkheid bieden foto’s met een licht afwijkende kadering eerst onderling uit te lijnen, is het verstandig om te werken vanaf een statief. Elke foto wordt dan gemaakt vanuit exact hetzelfde standpunt. Dit voorkomt ook perspectiefverschillen, die niet zomaar met software te corrigeren zijn.
Fotografeer in het raw-formaat om zo veel mogelijk informatie vast te leggen (zie kader), en stel de camera volledig handmatig in. Je wilt immers voorkomen dat het toestel tijdens het maken van de serie op eigen houtje een instelling wijzigt. Zet dus de scherpstelling op handmatig. Stel hooguit vooraf eenmalig automatisch scherp op het gewenste punt, en schakel daarna over op handmatig scherpstellen. Kom tussen de verschillende foto’s door niet aan de scherpstelring: twee foto’s met een verschillende instelafstand zijn naderhand niet te combineren. Denk daarnaast ook aan de witbalans, al kun je deze bij raw-bestanden ook achteraf gelijktrekken. Een handmatig ingestelde witbalans voorkomt onderlinge kleurverschillen.
Raw versus jpeg
Raw-bestanden bevatten meer informatie dan kant-en-klare jpeg-foto’s. De meeste digitale spiegelreflexcamera’s werken met raw-bestanden van 12 tot 14 bits. Een jpeg-bestand kan maximaal 8 bits aan informatie per pixel bevatten. Ook bij HDR-fotografie is het daarom aan te raden om in raw-formaat te fotograferen.
HDR hoeft niet onnatuurlijk te zijn, zoals deze foto van een mistig boslandschap bewijst. (Foto: Shot_in_the_dark)
Belichting
Ook voor de belichting geldt dat het wel zo handig is om deze handmatig in te stellen. Je kunt echter ook gebruikmaken van een automatisch belichtingstrapje (‘auto exposure bracketing’). De meeste digitale spiegelreflexen bieden deze mogelijkheid, waarbij de camera zelf al zorgt voor een onderbelichte, een correct belichte en een overbelichte foto. Sommige nieuwe modellen kunnen deze opnamen desgewenst zelfs volautomatisch tot één HDR-foto samensmeden. Leuk voor noodgevallen, maar voor serieus werk te beperkt. Alleen al omdat de limiet vaak bij drie verschillende belichtingen ligt, terwijl je soms liever vijf of meer opnamen zou willen combineren. Als je deze functie gebruikt, vergeet dan in elk geval niet om de camera op diafragmavoorkeuze te zetten en het gewenste interval tussen de verschillende belichtingen (één of twee stops) in te stellen. Hier gaan we uit van handmatige belichting, omdat dit met bijna elke camera mogelijk is.
Zonder HDR was het gebouw te donker of de lucht te licht. Door HDR te gebruiken los je dit probleem op, zonder dat het direct zichtbaar is. (Foto: PhotoMad)
Begin met het kiezen van het diafragma. Het diafragma bepaalt ook de scherptediepte in een foto. Ook opnamen met een onderling afwijkende scherptediepte zijn niet te combineren. De diafragmawaarde moet dus van opname tot opname gelijk blijven. Hetzelfde geldt voor de lichtgevoeligheid. Aangezien je vanaf statief werkt, kan in de meeste gevallen gewoon de laagste ISO-waarde gekozen worden. Het variëren van de lichtgevoeligheid lijkt misschien een aantrekkelijke optie, maar in de praktijk komt het verhogen van de ISO-waarde neer op het versterken van het signaal van de sensor. Gebruik voor het maken van een HDR-foto dus telkens dezelfde ISO-waarde, bij voorkeur de laagste.
Het enige wat wél varieert tussen de verschillende foto’s, is de sluitertijd. Dit heeft geen invloed op het beeld. Op voorwaarde uiteraard dat er geen beweging in beeld is te zien, maar dat is bij HDR sowieso een must gezien het tijdsverschil tussen de afzonderlijke opnamen. De meeste camera’s werken met aanpassingen van 1/3e ‘stop’. Voor één stop verschil moet je dus het wieltje drie klikjes draaien. Voor je eerste foto ga je uit van de gemiddelde lichtmeting die je camera aangeeft. Stel dat je uitkomt op een sluitertijd van 1/250e seconde bij een lichtgevoeligheid van ISO 100 en diafragma F 8. Om de volgende foto twee stops onder te belichten, stel je een sluitertijd van 1/1000e seconde in. Nummer drie krijgt juist twee stops overbelichting ten opzichte van de eerste opname, dat wil zeggen een sluitertijd van 1/60e seconde.
Voor een HDR-foto is zo’n reeks van drie foto’s variërend van twee stops onderbelichting tot twee stops overbelichting vaak genoeg, maar dit kan per situatie verschillen. Bekijk daarom altijd de twee uitersten van je reeks. Als er in de schaduwen nog details schuilgaan die je zichtbaar wilt maken, maak je nog een extra foto met meer overbelichting. Aan de andere zijde van het belichtingstrapje geldt hetzelfde. Nog niet genoeg details in de hoge lichten? Maak een foto waarbij je nog eens twee stops extra onderbelicht.
Over het benodigde aantal opnamen en de grootte van de stappen wordt verschillend gedacht. Veel fotografen werken met stappen van twee stops, maar sommigen zweren bij stappen van één stop. Een kwestie van zelf proberen wat je het prettigst vindt werken.
HDR-checklist
- - Gebruik een statief
- - Fotografeer in raw-formaat
- - Handmatige scherpstelling
- - Vast diafragma
- - Vaste lichtgevoeligheid
- - Vaste witbalans
Een vertrek in het Spoorwegmuseum in Utrecht krijgt door de HDR-bewerking een bijna onwereldse sfeer. (Foto: PBaas)
HDR-bestand maken
Foto’s maken is pas het begin. Thuis moet je zo’n serie belichtingen nog samenvoegen tot één HDR-bestand. Dat kan natuurlijk met Photoshop, maar populairder voor deze taak is wellicht het programma Photomatix van HDRsoft (www.hdrsoft.com). Dit is een betaald pakket dat te koop is vanaf 39 dollar, maar er bestaat ook een gratis probeerversie. Met Photomatix is het redelijk eenvoudig om de surrealistische HDR-foto’s te maken waar menigeen zo dol op is. Ga je liever voor realistisch, dan kun je prima met de HDR-functie van Photoshop uit de voeten.
Binnen Photoshop kun je een HDR-bestand maken via Bestand, Automatisch, Samenvoegen tot HDR. Er verschijnt een venster waarin je de gewenste bestanden kunt kiezen. Selecteer de opnamen die je wilt samenvoegen tot één HDR-foto. In dit venster vind je ook de mogelijkheid om deze foto’s automatisch uit te lijnen. Deze optie staat standaard aan, en eigenlijk is er (ook als je vanaf statief hebt gewerkt) geen reden om die uit te vinken.
Door gebrek aan licht op de locatie zijn drie foto's met F14 gemaakt en zijn de verschillende belichtingen handmatig ingesteld. Naderhand zijn ze samengevoegd tot één beeld. (Foto: SchizoDuckie)
Nadat je op OK hebt gedrukt, maakt Photoshop een nieuw document aan waarin de HDR-foto wordt gemaakt. Tijdens dit proces verschijnt een nieuw scherm, waarin je een soort voorvertoning krijgt. Hier kun je controleren of je de juiste foto’s hebt gebruikt. Meer dan dat kun je overigens niet in dit scherm: de schuifjes en het histogram zijn niet van invloed op het eindresultaat, maar alleen op de voorvertoning. Klik dus opnieuw op OK om door te gaan en de daadwerkelijke HDR te laten maken. Het resultaat zal je in eerste instantie waarschijnlijk lelijk tegenvallen. Dit komt doordat je monitor bij lange na niet in staat is om alle tinten van een HDR-foto te laten zien. Je kunt het HDR-bestand nu wel als zodanig opslaan. Kies bij het opslaan voor het hdr- in plaats van het psd-formaat.
Gebruik je Photomatix, dan gaat het aanmaken van een HDR-bestand op vergelijkbare wijze. Kies in het menu Process en vervolgens de optie Generate HDR. Er verschijnt een venster waarin je de bestanden kunt selecteren. Photomatix biedt hierbij wat meer opties dan Photoshop, maar in de basis werkt het hetzelfde.
Er zijn verschillende programma's waarmee je HDR-foto's kunt maken. Enkele voorbeelden:
- - Photoshop
- - Photomatix
- - Dynamic Photo HDR
- - FDRTools
- - LR/Enfuse
Tonemapping
Het HDR-bestand dat je nu hebt, is niet het eindresultaat maar een tussenfase. Door gebruik te maken van tonemapping, kom je tot het gewenste resultaat. Iedere camera, scanner of ander medium dat een beeld kan vastleggen of weergeven, heeft een eigen dynamisch bereik. Ook je monitor kan slechts een beperkt contrast weergeven. Een HDR-bestand bevat 32 bits aan informatie per pixel. Dit kan niet zomaar op je monitor getoond worden. Om de HDR-afbeelding bruikbaar te maken, moet deze eerst weer teruggeschaald worden tot een normale 8 bits afbeelding. Dit terugschalen wordt tonemapping genoemd.
Met één belichting was nooit zowel het knuffelbeest als de omgeving als het uitzicht goed belicht geweest. (Foto: Jascha_400D)
Binnen Photoshop is er overigens geen functie met de naam ‘tonemapping’, maar je kunt het toch doen door de foto van 32 bits per kanaal op 8 bits per kanaal te zetten. Kies hiervoor in het menu Afbeelding, Modus, 8 bits/kanaal. Er verschijnt nu een venster waarin vier mogelijkheden geboden worden om de tonemapping uit te voeren. Kies hier voor Lokale aanpassing. Deze methode biedt de meeste mogelijkheden om de foto naar je eigen smaak om te zetten. Gebruik hierbij het histogram dat verborgen zit onder Kleurtooncurve en histogram.
Photomatix biedt op het vlak van tonemapping veel meer mogelijkheden. Dit begint met de keuze tussen Details Enhancer en Tone Compressor. Bij de eerste optie wordt geprobeerd om details goed uit de verf te laten komen, waarbij je een flinke hoeveelheid instelmogelijkheden krijgt. Leuk om mee te experimenteren voor het gewenste resultaat. Tone Compressor is wat sneller in het gebruik door het beperktere aantal instelmogelijkheden. Je hebt overigens nog steeds voldoende ruimte om met de verschillende instellingen te spelen. Het bekende HDR-effect (de surrealistische foto’s) wordt bereikt door bij de tonemapping de kleurverzadiging en de sterkte te verhogen. Kleine details in de foto worden hierdoor versterkt, wat een soort 3D-effect geeft.
Door middel van HDR kun je ook kleuren benadrukken en wolkenluchten extra laten spreken. (Foto: robertox)
Meer HDR
Op de Zoom.nl Gallery zijn twee HDR-groepen te vinden. Leuk om je bij aan te sluiten en onderling resultaten te vergelijken! Wil je meer weten over dit onderwerp, dan kun je het boekje ‘HDR’ van Johan Elzenga, uitgegeven door Pearson Education, doornemen. Natuurlijk is er ook veel te vinden op internet. Enkele interessante sites:
- - http://www.stuckincustoms.com/
- - http://www.hdrfoto.nl/
- - http://www.flickr.com/groups/hdr/
- - http://hdrcreme.com/
Tot slot
Wanneer je met HDR aan de slag gaat, zul je ontdekken dat het in de praktijk lang niet zo moeilijk is als je in eerste instantie dacht. Vergeet echter niet om ook op compositie en onderwerpskeus te letten. Een HDR-foto die het alleen van het enorme dynamische bereik of het surrealistische effect moet hebben, is doorgaans geen succes. Om iets bijzonders van je foto te maken, moet je de regels blijven volgen die je anders ook hanteert. En, zoals bij alle technieken geldt: oefening baart kunst. Dus ga vooral veel experimenteren en je hebt de HDR-techniek zo onder de knie!
