Meld je gratis aan
Basiscursus: Links of rechts belichten? © landschap, belichting, kleur

12 mei 2017, 13:00

Er zijn fotografen die voor de optimale beeldkwaliteit altijd 'op rechts' belichten. Anderen zweren bij het tegenovergestelde. Wat bedoelen ze hiermee en wie mag je geloven? We zochten het voor je uit en geven ons onafhankelijke oordeel.

Alles over het goed belichten van je foto's, lees je in deze beginnerscursus!
Wat zijn de eerste vaardigheden die je leert tijdens een cursus? Vast en zeker is een daarvan het correct belichten van een foto. Je wilt immers in de foto precies dat laten zien wat je voor ogen had tijdens het maken van het beeld en de belichting is een van de belangrijke zaken in een foto. Maar wat is de juiste belichting?

Onder normale omstandigheden zal een camera automatisch een technisch correcte belichting hanteren. In extreme situaties, zoals bij een sneeuwlandschap of een situatie met een voornamelijk donker onderwerp, zul je de camera een handje moeten helpen door over- of onder te belichten. In andere gevallen wil je om creatieve redenen afwijken van de technisch correcte belichting. Ook dan wijk je af van de belichtingsmeter door over of onder te belichten.

chrissnoek

Kwaliteit

Er is nog een andere reden om van de 'technisch ideale' belichting af te wijken. Dat is het streven naar een zo hoog mogelijke beeldkwaliteit; voor sommigen de heilige graal in de fotografie.

Sommige fotografen proberen de dynamische beperkingen van camera's op een creatieve manier op te lossen: door bewust langer of korter te belichten. Hierin zijn twee kampen ontstaan: fotografen die beweren dat je beter langer kunt belichten en fotografen die juist bij het tegenovergestelde zweren.

Expose to the right

De bekendste en wellicht meest gebruikte techniek om de problemen met ruis aan te pakken, heet 'Expose to the right' (ETTR). Waarom het 'belichten op rechts' heet? Bij ETTR zorg je ervoor dat de informatie in het histogram zoveel mogelijk aan de rechterkant van het histogram te vinden is.

Een normaal histogram

Door de opname langer te belichten, verschuift het histogram naar rechts. Het beeld wordt dan weliswaar lichter, maar het resultaat is ook dat een belangrijk deel van de opname kan worden vastgelegd in meer helderheidswaarden. Het histogram zou er dan ongeveer zo uit kunnen zien:

Een ETTR-histogram

Als een camera een dynamisch bereik van 9 stops heeft, blijven er aan de linkerkant voor de donkerste stop nog maar 32 helderheidswaarden over. In het voorbeeld hierboven is het voordeel duidelijk te zien. De langer belichte opname (ETTR) wordt in veel meer helderheidswaarden vastgelegd dan de technisch correct belichte foto uit het eerste voorbeeld.

Je kunt dit eenvoudig controleren aan de hand van de bestandsgrootte van een foto. Maak maar eens een hele serie opnames van dezelfde situatie, waarbij je telkens een halve stop langer belicht. Vanaf de donkerste foto zie de bestanden steeds groter worden. In de bestandsgrootte vind je vervolgens ergens een maximum; daarna worden de bestanden weer kleiner. Voorbij dat punt zul je zien dat de highlights in de foto uitgebeten zijn.

We hebben de ETTR-techniek in de praktijk toegepast op de foto hieronder. Dit standbeeld hebben we tweemaal gefotografeerd, de eerste met een sluitertijd van 1/1000 en de tweede met 1/250. De laatste opname (ETTR) hebben we daarna in de bewerking weer twee stops donkerder gemaakt. Zo kregen we tweemaal exact hetzelfde resultaat.
Dit voorbeeld toont een van de voordelen van ETTR: een groter bereik in de donkere delen, waardoor je minder snel last van ruis hebt.

Zoomen we op beide foto's extreem in, dan zie je dat de normale opname meer ruis bevat dan de ETTR-opname. In een kleine afdruk is dit niet of nauwelijks te zien. Bekijk je de foto op 100% of nog groter, op een groot scherm, dan zie je een (klein) verschil.
Een ander voordeel van ETTR zit in de nabewerking. Stel je maakt een foto waarbij je optimaal gebruikmaakt van de helderheidswaarden aan de rechterkant van het histogram, bijvoorbeeld 8192 waarden. Nu maak je diezelfde foto met een kortere belichting en 512 helderheidswaarden. Tijdens het bewerken kom je bij de laatste foto eerder in de problemen. De ETTR-opname geeft je dus meer speelruimte in de bewerking. Eén van de problemen met de niet-ETTR-foto is 'banding' of posterisatie. Dat zijn van die lelijke strepen die je tegenkomt in een subtiel kleurverloop.

Opname

Hoe maak je zo'n ETTR-opname? In feite is het redelijk eenvoudig. Je maakt de lichtst mogelijke opname waarbij de hooglichten nog niet uitbijten. Hulpmiddelen zijn het histogram en de knipperende waarschuwingen voor uitgebeten hooglichten op het camerascherm.

Houd er wel rekening mee dat zowel het histogram als de knipperende waarschuwingen gebaseerd worden op de jpg-voorvertoning. Aan de hand van de camera-instellingen wordt al in de camera een jpg gemaakt, die je op het display ziet. Op basis hiervan worden het histogram en de waarschuwingen berekend. In de praktijk betekent dit dat je in de raw-opname meer speling hebt dan je op basis van de jpg zou zeggen. Helaas zijn er maar weinig camera's die deze twee handige gereedschappen op de raw-opname baseren.

Nadelen

Nu denk je misschien: ETTR is gaaf, dat ga ik vanaf nu altijd toepassen ... maar bedenk eerst dat er een paar zaken zijn om rekening mee te houden:

- Het werkt alleen maar als je in raw fotografeert. Dit omdat je bij het werken in jpg al te veel informatie weggooit.
- Elke foto moet je in de nabewerking weer donkerder maken.
- De sluitertijd verlengen kan bij bewegende onderwerpen soms een nadeel zijn.
- Als je te ver naar rechts gaat, worden de lichte delen van de foto mogelijk té licht; ze bijten uit.
- ETTR werkt alleen optimaal als je op de 'eigen' iso-waarde (base iso) van de camera werkt (dit is vaak de laagste iso-waarde).
- Voor ETTR heb je in het veld meer tijd nodig dan voor een 'normale' opname. Je moet immers zelf de optimale sluitertijd bepalen.

john9999

Expose to the left

De laatste tijd is er een tweede (kleinere) stroming ontstaan die het tegenovergestelde van ETTR beweert: je moet juist korter belichten. Het zal geen verrassing zijn dat deze techniek 'expose to the left' (ETTL) heet. Hierbij doe je het tegenovergestelde van ETTR: je laat het histogram zo veel mogelijk naar links schuiven.

Het belangrijkste voordeel van ETTL heeft te maken met de hooglichten. Met ETTL heb je veel minder kans op uitgebeten hooglichten. Doordat je korter belicht, bouw je een veiligheidsmarge in voor de hooglichten. Die veiligheidsmarge is handig omdat je op het camerascherm moeilijk kunt beoordelen of de lichte delen uitgebeten zijn. Zelfs met hulp van histogram of knipperlichten kan dit lastig zijn.

Daarnaast is er nog het voordeel van de kortere sluitertijden. Omdat je links gaat belichten, krijg je kortere sluitertijden; vaak meer dan 2 stops korter dan een ETTR-opname. Wie wil er nu geen kortere sluitertijden?

Links of rechts

Zowel bij ETTR als bij ETTL moet er in de nabewerking wat aan schuifjes worden getrokken; bij de ene naar links, bij de andere naar rechts. Als je het fenomeen ruis buiten beschouwing laat, is het altijd eenvoudiger om een donkere afbeelding lichter te maken dan een lichte afbeelding donkerder. De verschillen in het eindresultaat zul je met name zien in de kleuren en in het contrast.

Nu zijn er twee ontwikkelingen die er de laatste jaren voor hebben gezorgd dat het ruisduiveltje steeds minder zijn kop opsteekt. De eerstverantwoordelijken zijn de camerafabrikanten. In hun competitieve race naar de hoogst mogelijke iso-waarden hebben ze ervoor gezorgd dat de hoeveelheid ruis in de schaduwpartijen steeds minder wordt. Het dynamisch bereik en het aantal bits waarin een foto wordt vastgelegd zijn de laatste jaren alleen maar gegroeid.

De tweede positieve ontwikkeling zien we bij de bouwers van de bewerkingsprogramma's. Omdat ruisonderdrukking een belangrijke feature is van een bewerkingsprogramma, hebben de ontwikkelaars de laatste jaren zeker niet op hun handen gezeten, ze hebben ruis steeds beter onder controle.

Conclusie

We hebben twee kampen die precies het tegenovergestelde van elkaar beweren. Moet je je aansluiten bij een van deze kampen? Of blijf je neutraal, kies je voor een veilige middenpartij en gebruik je gewoon de sluitertijd die jouw camera voor je kiest?
Wij kunnen deze beslissing natuurlijk niet voor jou maken. Het beste is om beide technieken zelf eens uit te proberen. Dat is niet alleen leerzaam en leuk, je ontdekt misschien ook welke techniek het beste past bij jou, jouw camera en jouw stijl van fotograferen.
In grote lijnen kun je zelf de volgende afwegingen maken:

- Zijn de hooglichten voor jouw foto belangrijker dan eventuele ruis? Ga dan voor een ETTL-aanpak.
- Wil jij de optimale kwaliteit voor een grote afdruk en heb je geen of weinig belangrijke hooglichten in jouw beeld? Dan is de ETTR-aanpak waarschijnlijk het beste.

Rechts of links? Net als in de politiek een moeilijke keuze. Of ligt de waarheid juist in het midden?

Bekijk ook onze video, waarin Marcel Scholing uitleg geeft over optimaal belichten!

De belangrijkste fotografie tips voor beginners

Wil je meer handige tips voor beginners? Bekijk dan dit overzichtsartikel

Reacties (10)

Om te kunnen reageren, moet je ingelogd zijn

 
WMax70 op 20 maart 2018 om 15:39

Ik gebruik beide technieken. Idd zoals zoom aangeeft afhankelijk van de toepassing. Bij communiefotografie is snelheid van belang. Daar wil je geen ghosting zien. Een hedendaagse full frame kan al met hele hoge ISO waarden werken maar onder de 1/80ste ga ik in deze situaties niet. Dan kies ik voor onderbelichten.
Voor landschapfotografie werk ik omgekeerd.
Uit ervaring weet ik dat mensen zich meer storen aan ghost-effecten dan aan een tikkeltje extra ruis.

WouterJM op 24 mei 2017 om 20:06

Interessant. Ik ga er zeker verder mee experimeneteren. Kun je graag nog eens uitleggen wat de stops bij en getallen onder de histogrammen betekenen.

mephisto102 op 24 mei 2017 om 09:32

Interessant artikel, ga zeker er eens mee spelen. Ben als relatief beginnend fotograaf nog niet heel ervaren in deze materie. Speel nog regelmatig met instellingen. Afgelopen weekend op de FotoFair ook verschillende instellingen geprobeerd om goede foto's te maken. Ik zou graag willen vragen via deze weg graag vragen of mensen met ervaring hierop feedback willen geven. De instellingen van de camera zijn zo veel mogelijk bij de foto's geplaatst om een goed beeld te geven.

De reden waarom ik dit vraag is vooral omdat ik vind dat ik redelijke foto's maak maar eigenlijk nooit het gevoel heb dat de foto's ECHT scherp worden en kan er de vinger niet op leggen.
Ligt het aan mijn instellingen zoals ISO, Aperture of Shutterspeed, zou ik te veel kunnen vragen van mijn lenzen.

Misschien een post niet direct voor bij dit artikel maar feedback is welkom, alvast bedankt.

Jack61 op 23 mei 2017 om 20:53

Wat let je om zowel een ettr alsook een ettl opname te maken en ze in lightroom of photoshop samen te voegen? Het hoeft niet per se tot een hdr te leiden. Zo haal je uit de ettr de lichte delen en uit de ettl de donkere delen.

wisselplaat op 23 mei 2017 om 20:40

Wat ik mis in dit artikel is het echte voordeel van ettl, namelijk dat de camera beter presteerd bij lage isowaarden wat betreft dynamisch bereik. Bij de hogere iso waarden, wordt dat snel minder. Het voordeel van ettr vervalt dan juist. Je verwacht meer data, zoals beschreven staat in het artikel, maar wanneer je dynamisch bereik van 12 stops naar 9 is gegaan, klopt dat niet meer.
Ik ben geen expert, maar mijn aanname is dat je tot de iso-invariantiewaarde van je camera rechts moet belichten voor de meeste beeldinformatie en daarboven juist links. Het zal niet helemaal overeenkomen, omdat eea zal afhangen van het type sensor en a/d conversie, maar daar zou ik beginnen als ik moest testen...

emartens op 23 mei 2017 om 19:19

Zelf ben ik meer van de ETTL omdat ik tot nu toe meeer detail uit de donkere partijen haal van wanneer het (over) belicht is.
Maar dat zal misschien, zoals eerder gezegd, ook deel met de camera te maken hebben.

Matt-H-Imaging op 17 mei 2017 om 14:26

Mijn ervaring is dat ETTR vooral nuttig is bij de wat oudere camera's.

Ik fotografeer af en toe nog wel eens met mijn eerste digicam, een Konica-Minolta DiMAGE A2, gekocht in 2004. De 8 megapixel 2/3" CCD sensor van deze camera presteert naar huidige maatstaven nogal matig. De camera heeft geen enkele vorm van ruisonderdrukking en de hogere ISO waardes 400 en 800 zijn vrijwel onbruikbaar. Zelfs op base ISO (ISO64) zie je nog ruis.

Maar: deze camera kan wel al RAW, en met huidige software zoals Lightroom kun je met deze RAW foto's nog een prima resulaat bereiken. Belangrijk is dan om zoveel mogelijk licht te vangen op base ISO en dus ETTR te gebruiken in combinatie met ISO64.

De nieuwste camera in mijn bezit is een Sony A77II uit 2014.
De 24 megapixel APS-C CMOS sensor in deze camera is natuurlijk veel geavanceerder en beter. Daar heeft ETTR veel minder invloed.

Rolo72 op 14 mei 2017 om 22:40

Interessant artikel. Ben benieuwd wat de mening van de mede-Zoomers is.

jippe op 16 mei 2017 om 15:23

Daar ben ik ook wel benieuwd naar. Ik heb een keer een cursus gevolgd van Bas Meelker en die was helemaal van ETTR. Zodoende ben ik daar ook mee begonnen en ik moet zeggen dat het mij wel bevalt. Je kunt veel meer informatie uit de foto halen.

sidkl301 op 23 mei 2017 om 21:14

ik kan je vertellen dat bas regelmatig wisselt van ettr naar ettl tegenwoordig, tenminste dat vertelde hij 1,5 jaar terug eens.