Meld je gratis aan
Portretfotografie uit het begin van het analoge tijdperk © fotografie, analoog, blog, historie, Albumen

18 april 2015, 14:00

Zo'n tweehonderd jaar geleden werd de eerste 'gevoelige plaat' gebruikt. Voor Zoom.nl duikt Joas Wilzing in de geschiedenis en beschrijft foto's die hem aanspreken. Voor verwondering, vermaak en inspiratie. Vandaag de eerste in deze serie.

De man op de foto is Lewis Payne, samenzweerder in het complot tegen onder andere Abraham Lincoln, president van de Verenigde Staten van Amerika. De fotograaf is Alexander Gardner, een oorlogsfotograaf die de Amerikaanse Burgeroorlog in beeld bracht. Eerst portretteerde hij de soldaten die naar het slagveld afreisden, later legde hij de slagen en slagvelden ter plekke vast. Payne wordt gevangen gehouden op een marineschip, je ziet de stalen scheepswand en de handboeien. Zo werd ontsnappen lastiger, en een bevrijdingsactie van buitenaf ook.


Lewis Payne


De afdruk is beschadigd: verweerde randen, letters. Maar dat maakt de foto geenszins minder fraai. Het licht komt van linksboven. De hals lijkt iets uitgebeten, de schaduwen en haren net iets dichtgelopen. De scherptediepte is vrij klein, het gezicht en de romp zijn scherp maar de handen en benen al niet meer. De scheepswand lijkt rechts scherper dan links, wat ik vreemd vind want om dat te bereiken heb je een technische camera, een tilt-shift objectief, een lensbaby of zoiets nodig: waarschijnlijk is het ook eerder een gevolg van de verwering.


fotograaf Alexander Gardner

De compositie is op het centrum gericht, of net iets links er van: op het gezicht. Dit is het lichtste gedeelte uit de foto, waardoor je ogen er automatisch naar toe getrokken worden. Omdat Payne recht in de lens kijkt, en je 'm dus aankijkt op de foto, blijf je er nog wat langer hangen. De verticale lijnen, die door de armen, benen en de lijn in de scheepswand gevormd worden, leiden je ogen naar de geboeide handen. Deze handen contrasteren met de kleding, meer nog dan het gezicht afsteekt tegen de scheepswand. De boeien onscherp, alsof ze er niet echt toe doen.

Het papier waarop de foto is afgedrukt, is lichtgevoelig gemaakt met eiwit, zout en zilvernitraat. Deze techniek, die in 1850 ontwikkeld werd, heet Albumen print. Het lichtgevoelige papier werd direct op het negatief geplaatst en aan UV-licht blootgesteld, zodat een contactafdruk ontstond.

De foto van Lewis Payne is van ná zijn arrestatie natuurlijk, maar van vóór zijn proces, vóór de straf bepaald is door de rechter. Toch zal hem al wel duidelijk zijn dat hij er niet met een taakstraf af gaat komen. Eerder de doodstraf. En dat zal Gardner ook geweten hebben. En dat is wat mij zo intrigeert aan deze foto, of eigenlijk aan de reeks foto's: in deze situatie poseert Payne voor de camera en volgt hij schijnbaar de aanwijzingen van de fotograaf op. Op deze foto kijkt Payne de camera in, op een andere foto dromerig de verte in, op weer een andere poseert hij met de hoed en jas die hij tijdens zijn moordpoging droeg. Steeds met die kalme, zekere blik. Terwijl de fotograaf een groot apparaat tussen hen in heeft staan, zeker zo groot als een schoenendoos, op dikke statiefpoten. En Payne misschien wel voor het eerst op de foto ging.

Portretfotografie gaat om contact maken. Gardner legde niet alleen de gevangenen vast, maar ook de executie. Dat maakt het me nog lastiger om me het contact tussen hen voor te stellen. Je werkt samen als model en fotograaf, leert elkaar kennen, probeert elkaar te begrijpen, zo stel ik me voor. En dan komt de dag: de een sterft een gewelddadige dood, en de ander maakt daar foto's van. En 150 jaar later is die band tussen de twee mannen er nog steeds, de fotograaf en de veroordeelde, beiden bekend om dezelfde foto.

avatar

Ik ben Joas Wilzing, getrouwd, vader van twee zonen. Ik werk als hulpverlener bij het Leger des Heils, daarnaast fotografeer ik al enige jaren. Vooral landschappen en natuur, maar ook bandjes voor 3voor12 Gelderland. Ik vind het tof om via Zoom.nl mijn passie te delen in woord en beeld. Twitter: @joaswilzing.

Reacties (6)

Om te kunnen reageren, moet je ingelogd zijn

 
sabbe op 21 april 2015 om 10:47

Als ik deze foto tegenkwam zonder het artikel erbij zou de detective in mij toch op het verkeerde spoor gezet zijn. Hoe meer ik kennis maak met bepaalde oude technieken des te nieuwsgieriger ik er naar word. Misschien leg ik me er ooit nog wel eens op toe maar zo mooi als die van Payne zal het wel niet worden.

Harlie op 21 april 2015 om 09:51

Als je meer foto's van die tijd bekeken hebt zie je de lichaamsbouw van die mensen. Ik herkende meteen een hele oude foto. Vaak ziet het eruit als een groot hoofd met smalle schouders. Ook "grote" bandieten uit die tijd staan op een foto als kleine slanke smalle mensen. Groot hoofd smalle schouders. Dat grote hoofd lijkt zo omdat het hele lichaam in die tijd veel kleiner was dan tegenwoordig. Ook zie je het vaak in de blikken in de ogen van de mensen. Ik denk ook niet dat er een band was gegroeid tussen de fotograaf hier en de veroordeelde, dat lijkt mij puur zakelijk.
Een scheepswand is wat betreft kromming moeilijk te voorspellen of je moet de fotograaf gesproken hebben. De lens zal ook geen hightech geweest zijn en met mijn scherpe ogen zie ik dat er rondom onscherpte is zoals een vignettering in plaats van wat hier genoemd word enkel links of rechts. Inderdaad altijd boeiend om zo een oude tijd terug te kunnen zien.

botafriko op 21 april 2015 om 09:22

Ik dacht effe dat dit een foto anno 2015 was, bewerkt met Silver Efex/Analog Efex Pro of zo. Zijn "just-out-of-bed" look, zijn longsleeve, hoofd van wat een model had kunnen zijn maakt dat het een jongen van deze tijd kon zijn. Ook die "bewerkingen" leken gemaakt. Maar het is the real thing. Dat intrigeert me. Tegenwoordig proberen we dit na te maken met allerlei grunge-filters. Zo mooi als dit lukt bijna niet.

Groeten Roy

PtR op 24 april 2015 om 11:38

Ik dacht hetzelfde als jij, Roy! Grappig om dat zo te lezen.

Groet
Peter

PtR op 19 april 2015 om 21:21

Mooi artikel! Wat ik zo sterk vind aan die foto van Lewis Payne is de moderne uitstraling die hij heeft. Deze foto zou zomaar in een modern modetijdschrift kunnen staan.

JWil op 20 april 2015 om 10:32

Bedankt! En zeker waar wat je zegt over moderne uitstraling.