Upload jouw foto's
Expertcursus: diagonaal-methode

26 maart 2010, 11:26

De diagonaalmethode werd in 2006 min of meer bij toeval ontdekt door Edwin Westhoff. Terwijl hij onderzoek deed naar de regel van derden, een gangbare compositieregel, viel hem iets op. Bij veel foto's bleken belangrijke details zich precies op denkbeeldige diagonale lijnen door het beeld te bevinden. Edwin legt zelf uit waarom zijn ontdekking de gangbare opvattingen over compositietechniek op hun kop zet.

Een foto heeft allerlei details die de aandacht trekken of zouden moeten trekken. Denk bij een portret aan de ogen van het model, bij een natuurfoto aan takken, enzovoort. Tijdens onderzoek bleek dat deze aandachtstrekkers zich vaak op een viertal diagonale lijnen door het beeld bevinden ... De diagonaalmethode was geboren.

De achtergrond

De diagonaalmethode heeft dus een andere achtergrond dan de bekendere compositieregels. De gulden snede en de regel van derden zijn beide gebaseerd op een bepaalde theorie. Naar aanleiding daarvan vonden deze compositietechnieken algemeen navolging. De diagonaalmethode daarentegen kwam aan het licht door experimenteel onderzoek, waarbij duizenden foto's werden vergeleken. Zodoende vielen de overeenkomsten qua plaatsing van belangrijke beelddetails op.
Bij nader inzien bleek de diagonaalmethode al veel langer in zwang te zijn. Grote schilders zoals Leonardo da Vinci en Rembrandt plaatsten belangrijke beeldelementen reeds op de diagonalen. Talloze hedendaagse fotografen, zowel amateurs als professionals, doen dat - veelal onbewust - nog steeds. De diagonaalmethode als zodanig is dus niet nieuw; het patroon is alleen pas onlangs ontdekt.

Diagonalen

Hoewel de diagonaalmethode vaak op het gevoel wordt toegepast, kan het natuurlijk geen kwaad om je eens bewust met deze materie bezig te houden. Leidraad is de manier waarop iemand naar een foto of schilderij kijkt. Het oog van de kijker volgt een bepaalde weg over het beeld: langs de diagonalen. Als maker van het beeld kun je hier rekening mee houden. Het beeld oogt prettiger als elementen over de diagonalen van het beeld lopen. Bovendien worden details sneller opgemerkt door de kijker indien je deze op zulke strategische posities plaatst.
Een vierkante foto heeft twee diagonalen: van linksboven naar rechtsonder en van rechtsboven naar linksonder, onder een hoek van 45 graden. De meest gangbare foto is echter een liggende rechthoek. Waar bevinden zich dan nu de diagonalen? In een liggende rechthoek kun je twee vierkanten tekenen, één aan de linkerkant en één aan de rechterkant. Bij een staand beeld bevinden de vierkanten zich aan de boven- en de onderzijde. In deze vierkanten trek je de diagonalen: vier in totaal. Nu heb je de lijnen die volgens de diagonaalmethode de aandacht trekken.

Twee overlappende vierkanten met daarin de diagonalen.

Nauwkeurig

De beeldelementen moeten vrij precies rond deze diagonalen liggen. Op A4-formaat mag de afwijking maximaal 1,5 millimeter zijn. Het is overigens niet zo dat de kruispunten van de diagonalen veel meer effect hebben dan de andere punten op de lijnen. Zolang de details maar op de lijnen liggen, trekken ze de aandacht.

Toepassen

Er zijn verschillende manieren om de diagonaalmethode zelf bewust toe te passen. Allereerst kun je gebruikmaken van een overheadsheet. Dit doorzichtige papier heeft drie lijnen: een horizontale, een verticale, en een diagonale op 45 graden. Dit vel leggen we achtereenvolgens op de vier hoeken van de foto. Doe dit nauwkeurig, want elke kleine verschuiving maakt verschil! Ligt er nu een belangrijk detail binnen 1,5 millimeter (op A4-formaat) van de diagonaal? Dan is de diagonaalmethode toegepast.
Indien je jouw foto niet als print maar op het scherm wilt beoordelen, dan kan dat ook. In Adobe Photoshop Lightroom is de diagonaalmethode inmiddels ingebouwd als gereedschap om foto's te croppen. Jammer genoeg zit deze functie nog niet in Photoshop CS, Photoshop Elements of Paint Shop Pro. In het gratis programma Gimp is de diagonaalmethode ondertussen wel opgenomen. Deze nieuwe versie is echter op het moment van schrijven nog niet verkrijgbaar.


Met een overheadsheet kun je de diagonaalmethode toepassen op een afdruk.

Bijsnijden

Als je een foto hebt waarbij één of meer details bijna op de diagonalen liggen, dan is het een goed idee om het beeld zodanig bij te snijden dat de betreffende details precies op een diagonaal belanden. Kijkers bekijken jouw foto immers via deze lijnen. En als er op en rond de diagonalen niets belangrijks valt te zien, dan zou je de foto drastisch kunnen bijsnijden om toch de diagonalen te gebruiken.
De werkwijze in Lightroom is als volgt. Ga naar View, Crop Guide Overlay, Diagonal om de diagonalen van je foto in beeld te krijgen. //TS: Hoe is dit in de Nederlandse versie? RH: vraag Driekus, ik heb zelf ook de Engelse// Als je nu de hoeken van het kader versleept, zie je dat de diagonalen automatisch mee verhuizen. Probeer om belangrijke elementen op één van deze lijnen te krijgen. Dit moet zorgvuldig gebeuren. Laat de diagonaal niet zomaar ergens door een oog lopen, maar precies door de pupil. Blijf hierbij wel de totale compositie in de gaten houden en zorg dat je niet lukraak beeldvullende onderwerpen aansnijdt. De kadrering van zulke onderwerpen is altijd belangrijker dan de plaatsing van details.

Vragen en antwoorden

De diagonaalmethode roept heel wat vragen op. In het vervolg proberen we een aantal daarvan puntsgewijs te beantwoorden. Neem ook eens een kijkje op www.diagonaalmethode.nl.

Theorie

Is de diagonaalmethode afgeleid van de regel van derden of de gulden snede?
Nee, de diagonaalmethode is als geheel nieuwe methode ontdekt tijdens onderzoek naar de vraag waarom de regel van derden zo onnauwkeurig is.

Wat is het verschil tussen de diagonaalmethode en de regel van derden?
De diagonaalmethode draait om beeldbepalende details die de fotograaf of kunstenaar, al dan niet bewust, op de diagonalen heeft geplaatst. De regel van derden wordt bewust gebruikt om beeldelementen op bepaalde lijnen of kruispunten in het beeld onder te brengen. Dat hoeven overigens niet de belangrijkste beeldelementen te zijn. Men denkt - naar mijn mening overigens ten onrechte - dat de compositie daar beter van wordt.

Zijn er wetenschappelijke bewijzen voor de juistheid van de diagonaalmethode?
Nee, hoewel er op drie universiteiten en hogescholen onderzoek naar wordt gedaan.

Praktijk

Waarom is het zo belangrijk dat beelddetails exact op de diagonalen liggen?
Deze exactheid is niet zomaar bedacht, maar uit onderzoek gebleken. De maximale afstand tussen detail en diagonaal blijkt 1,5 millimeter op A4-formaat te bedragen. Anders is er simpelweg geen sprake van de diagonaalmethode.

Kun of moet je de diagonaalmethode gebruiken tijdens het fotograferen?
Dit is niet aan te raden. Allereerst zijn geen camera's met diagonale lijnen in de zoeker. Verder gaat het bewust plaatsen van details op de diagonalen ten koste van de algehele compositie. Die compositiebepaling is het resultaat van een zeer complex mentaal en emotioneel proces. Het is een combinatie van pure waarneming en projectie van onze (vaak onbewuste) interesses en verlangens op de afbeelding. Je kunt beter tijdens het fotograferen op je gevoel vertrouwen en achteraf de foto bijsnijden indien dat nodig is.

En als ik dat toch per se wil?
Dat zal niet lukken, omdat je de diagonalen niet precies kunt zien zonder lijnen in de zoeker. Bovendien: probeer het maar ... je merkt vanzelf wat er dan gebeurt!

Waarom is de diagonaalmethode niet ingebouwd in camera's?
Het is natuurlijk lastig om in de agenda's van camerafabrikanten te kijken. Maar waarschijnlijk denken zij vooral in termen van technische bruikbaarheid. Hierbij kijken ze dus niet naar het gevoel dat de kijker bij een foto krijgt. Als er echter een grote vraag naar komt (wat ikzelf trouwens betwijfel), zullen ze zoiets waarschijnlijk wel inbouwen. De klant is immers koning.

Waarom zou je de diagonaalmethode op een foto loslaten?
Er zijn verschillende mogelijkheden. Allereerst om inzicht te krijgen in de interesses en motivaties van de fotograaf/kunstenaar: die plaatst immers de voor hem of haar belangrijke elementen op de diagonalen. Ten tweede om te bekijken of de diagonaalmethode een rol speelt in je eigen foto's. Bovendien kun je nieuwsgierig zijn of de diagonaalmethode is toegepast bij interessante foto's van andere fotografen. Tot slot kun je de diagonaalmethode ook gebruiken om foto's mee bij te snijden. Dit kan leiden tot een beter geslaagd resultaat.

Hoe nauwkeurig moet je bijsnijden?
Zo nauwkeurig mogelijk, liefst binnen een marge van een halve millimeter op A4-formaat. Schatten is dus geen optie: je moet ofwel de sjabloon van Lightroom ofwel de overheadsheet gebruiken. //RH: stoppen we die er nou bij?//

Kun je alle posities op de vier diagonalen gebruiken?
Ja, het maakt niet uit waar de beelddetails op de diagonalen zitten. In principe is een plaatsing op een kruispunt van diagonalen het sterkst, maar het verschil is niet groot.

Is de diagonaal van linksboven naar rechtsonder het krachtigst?
De kijkrichting bij het bekijken van tweedimensionale afbeeldingen is inderdaad van linksboven naar rechtsonder. Dit is echter een algemene kijkrichting, van beeldhoek naar beeldhoek. De diagonaal vanuit de hoek linksboven zorgt voor een precieze kijkrichting, onder 45 graden. In theorie zou deze diagonaal de beste keus moeten zijn om beelddetails op te situeren, maar in de praktijk blijkt er geen aanwijsbaar verschil. De diagonaal van linksboven naar rechtsonder wordt even vaak gebruikt als de drie andere diagonalen.

Wordt de foto sterker als er meerdere beeldelementen op verschillende diagonalen staan?
Ja, als het details betreft die allemaal grofweg even belangrijk zijn, zorgt dit ervoor dat je al die details ziet. Kijk maar eens naar de World Press Photo van 2006 met de vier mensen in Beiroet. Zowel de fotograaf als de juryleden wisten niet waarom ze deze foto nu zo goed vonden. Hij is niet zo spectaculair als veel andere prijswinnaars, maar door de plaatsing van de ogen op de diagonalen worden alle personen in beeld even belangrijk.

//afbeelding 3.jpg// //copyright geregeld?//
Op de World Press Photo 2006 van Spencer Platt lopen vier diagonalen door de ogen van de inzittenden van een auto in Beiroet.

Is (de compositie van) een foto slechter zonder beelddetails op diagonalen?
Bepaalde soorten foto's, zoals landschappen en architectuurfoto's, kennen maar zelden beeldbepalende details. De diagonaalmethode speelt hier dus geen rol. Zeer vaak bepaalt de kadrering van grote beeldelementen de totale compositie. Verder zijn er naast de diagonaalmethode talloze andere aspecten die de aandacht kunnen trekken. Maar als er details zijn die vlak naast de diagonalen liggen, is het beter om ze daar ook precies op te plaatsen, want dit was in eerste instantie blijkbaar al (onbewust) de bedoeling.

En als een belangrijk detail relatief ver verwijderd is van alle diagonalen ..?
Het effect is dat zo'n detail niet direct zal opvallen wanneer je de foto snel bekijkt. Tenzij het wordt versterkt door een felle kleur, grote helderheid, geïsoleerde positie of andere vormgevingsaspecten. Ter illustratie: iemand vertelde pas dat ze op de foto's van een drukbezochte bruiloft steeds een bepaalde kennis miste. Uiteindelijk bleek die wel degelijk op een aantal foto's te staan ... maar steevast naast de diagonalen.

Tienmaal diagonaal

1. De diagonaalmethode werkt zowel met vierkante als rechthoekige beeldformaten.
2. Met deze methode kunnen we snel zien wat de (verborgen) aandachtspunten zijn.
3. Alle punten op de vier diagonalen trekken de aandacht, niet alleen de posities op de kruispunten.
4. De belangrijkste details blijken vaak tot op de halve millimeter nauwkeurig op de diagonalen te liggen.
5. Als zulke details níet op de diagonalen liggen, is daar heel vaak een goede reden voor.
6. De kadrering van beeldvullende onderwerpen heeft voorrang boven de plaatsing van details.
7. De diagonaalmethode kan gebruikt worden om de beelduitsnede achteraf te verbeteren.
8. Bij sommige soorten fotografie, zoals landschappen en architectuur, zijn er vaak geen dominante details. In zo'n geval is de diagonaalmethode niet bruikbaar.
9. Lijnen die gevormd worden door armen, benen, delen van meubels of gebouwen blijken zich ook vaak op één of meer diagonalen te bevinden.
10. Bij reclamefoto's liggen de producten die men wil verkopen vaak op de diagonalen, met name als er sprake is van relatief kleine voorwerpen of details die de aandacht moeten trekken.

Reacties (3)

Om te kunnen reageren, moet je ingelogd zijn

 
aussifoto op 11 juli 2011 om 22:17

als je een laag maak en die opslaat als een dokument. Dan kun jij die later op een foto even zetten en schuiven daar mee die techniek toe te passen.
Dus eigelijk maak je een van 2 foto's 1.
niet vergeten dat je hem dan wel transperant moet maken
gr arjan

reisbeeld op 4 juni 2010 om 15:27

ik vind dit fotograferen met een maatlatje, natuurlijk komen veel foto composities op dit vehaal neer, maar die twee vierkanten met die diagonalen, zijn al door de oudeGrieken ten tijde van het begin van onze jaartelling geboekstaafd en heten de "gulden snede" door veel schilders en ook fotografen volkomen gevoelsmatig in de loop der eeuwen toegepast, maar ook in de reclame hebben ze dat "wiel" ook weer opnieuw uitgevonden.

obotezat op 9 april 2010 om 15:25

must read