Upload jouw foto's
Auteursrecht en portretrecht: dit zijn je rechten als fotograaf © Bernard, dcbfoto, auteursrecht, copyright

9 augustus 2013, 10:00

Als fotograaf heb je auteursrecht, maar ook anderen hebben rechten. Zoals de maker van het gebouw dat je op de foto hebt gezet en het model dat voor je poseert. En wat doe je als iemand met jouw foto aan de haal gaat? Zoom.nl zet de juridische haken en ogen op een rij.

Rechten en plichten van de fotograaf

Met dank aan Arnoud Engelfriet


Op vrijwel elke foto of filmpje rust auteursrecht. Zelfs op een totaal mislukte groepsfoto geschoten na een nachtje doorzakken in Salou. Kwaliteit telt dus niet, evenmin of je professioneel bezig bent. Originaliteit en creativiteit tellen wél. Als je als fotograaf keuzes maakt over belichting, uitsnede of zelfs maar het schikken van het haar, dan heb je al snel auteursrecht over de foto. Over het auteursrecht van een pasfoto bijvoorbeeld valt te twisten. Het auteursrecht vervalt zeventig jaar na het overlijden van de maker.

Plagiaat

Plagiaat en auteursrecht worden vaak door elkaar gebruikt. Toch zijn het twee verschillende dingen. Bij plagiaat presenteer je werk van iemand anders als dat van jezelf. De plagiaatpleger gaat er met de eer vandoor. Juridische problemen met plagiaat doen zich in de fotografie niet zo verschrikkelijk veel voor. Op een idee, concept of stijl berust namelijk geen auteursrecht, alleen op concrete uitvoeringen. Pas als je andermans foto letterlijk namaakt, loop je tegen auteursrechten aan. Hoe concreter en meer in detail een idee is uitgewerkt of een foto is nagemaakt, des te meer bescherming de Auteurswet biedt. Toch is zoiets natuurlijk niet altijd even makkelijk te bewijzen, daarom bestaat er waarschijnlijk ook nauwelijks jurisprudentie (rechtspraak) over. Als je een foto namaakt of iemands stijl nabootst, dien je voor alle zekerheid dit wel altijd bij je foto te vermelden ('geïnspireerd op -' of 'nagemaakt van naam van de foto of fotograaf').

Copyright notice

Auteursrecht krijg je automatisch wanneer je een foto maakt. Je hoeft het niet aan te vragen. De zogeheten copyright notice (2013 Copyright Piet Puk of 'All rights reserved Piet Puk') is dus eigenlijk overbodig. Het auteursrecht houdt in dat iemand niet zonder jouw toestemming je foto mag verveelvuldigen of publiceren. Zelfs al zet hij jouw naam er netjes bij. En ook al hang je je foto in gigapixels te geef op Zoom.nl of ergens anders op internet. Foto's uploaden in een besloten webomgeving als Hyves of Facebook geldt niet als publiceren. Plaatsing op een openbare blog of een website is dat wel; ook (diep) linken ziet de rechter als publiceren.

Sven ter Heide (sluitergeit) ISO 200 - F 8 - 1/80 SEC - Visagie: Kelly van Vossen


Foto gestolen
Op een namiddag dook semiprof Sven ter Heide samen met visagiste Kelly van Vossen de studio in voor zomaar een leuke creatieve foto voor z'n portfolio. Hij plaatste 'm op Zoom.nl. Tot zijn grote verbazing duikt de foto op als banner op de website van een plaatselijk radiostation. Maker noch model was toestemming gevraagd. 'Hadden ze dat wel gedaan, dan hadden ze de foto zo mogen gebruiken.' Nu stuurt hij een factuur. Een vermoeiend juridisch steekspel volgt, dat uitmondt in de toezegging reclame te maken voor Svens website. 'Maar zelfs dat is niet gebeurd.'

Wie krijgt auteursrecht?

Een zelfstandig fotograaf krijgt vanzelf het auteursrecht. Ben je als fotograaf in loondienst bij een werkgever, dan heb je meestal geen auteursrecht. Mocht je twijfelen, kijk dan in je contract. Staat er niets in je contract, dan heeft je werkgever het auteursrecht. Wanneer je foto's maakt in opdracht, kan in het contract staan dat de rechten overgaan op de opdrachtgever.

Persoonlijkheidsrecht

Heb je geen auteursrecht, dan kun je je altijd nog beroepen op de persoonlijkheidsrechten van de Auteurswet. Zelfs na het verkopen van je auteursrecht kun je op grond van je persoonlijkheidsrechten verlangen dat je naam wordt vermeld bij je werk. Je kunt eisen dat je foto niet ingrijpend wordt gewijzigd of wordt gebruikt in een kwetsende context. Zo heb je na verkoop van je auteursrecht toch nog een kwaliteitscontrole op je werk. De persoonlijkheidsrechten blijven bij de maker tot diens dood.

Andere auteurs

Als je een foto maakt van een creatie van iemand anders, bijvoorbeeld een gebouw of een schilderij, dan heeft de maker daarvan net als jij auteursrecht. Je mag zijn werk dus niet zomaar publiceren of verveelvuldigen. Dat geldt trouwens ook voor het werk van stylisten, interieurarchitecten of wie er ook maar auteursrecht kan ontlenen aan het object dat je fotografeert. Als je samenwerkt in een team met een stylist of een schrijver, dan heb je samen auteursrecht op het uiteindelijke resultaat. Mocht je een dubbelrol hebben (bijvoorbeeld fotograaf én medestylist), dan is het zaak goed af te kaarten hoe je de auteursrechten verdeelt.

Openbare ruimte

Wat nu als het kunst- of bouwwerk langs de openbare weg staat Fotograferen in de openbare ruimte is namelijk wél toegestaan. In dat geval mag je een foto van de brug, het gebouw of de graffiti gewoon publiceren. Met een belangrijke maar: het moet gaan om een afbeelding van het werk zoals het zich aldaar bevindt, legt auteursrechtdeskundige Arnoud Engelfriet uit. Losmaken, photoshoppen of zodanig inzoomen op het kunstwerk dat niets meer van de omgeving te zien is, mag niet. Zeventig jaar na het overlijden van de maker vervalt het auteursrecht. Stel, je wilt een foto maken van de Wilhelminafontein op de Brink in Deventer. De ontwerper Mulock Houwer is overleden in 1933, dus kun je rustig inzoomen. Maar als toevallige passant weet je natuurlijk niet van elk bouwwerk wie de maker is, laat staan diens sterfdatum. Houd daarom als vuistregel aan: een foto van een gebouw of kunstwerk ouder dan pakweg 140 jaar kun je zonder enige zorgen over auteursrecht fotograferen en publiceren. Nog iets om rekening mee te houden: de Auteurswet is een Nederlandse aangelegenheid. Sta je voor het Atomium of de Eiffeltoren, dan krijg je te maken met de auteursrechtelijke regels van het betreffende land. In België geldt bijvoorbeeld de regel dat je een gebouw of kunstwerk niet als hoofdonderwerp mag hebben.

Bernard de Cock (dcbfoto) ISO 200 - F 6,3 - 1/800 SEC


Auteursrecht op kunst
Ook op graffiti en straattekeningen kan auteursrecht zitten. Maar een kunstwerk dat zoals dit 'vastzit' aan de openbare weg, mag je gewoon fotograferen.

Huisregels

In de openbare ruimte mag je fotograferen. Niemand kan je verbieden op straat te fotograferen. Zolang je niet in iemands achtertuin binnendringt en geen hek of bordje 'verboden toegang' negeert, sta je als fotograaf in je recht. Besef wel dat je in sommige publiekelijk toegankelijke ruimten als kroegen, concertzalen, musea, ziekenhuizen en zelfs verlaten bedrijfsgebouwen te maken kunt krijgen met huisregels. Het publiceren van dergelijke foto's kan onrechtmatig zijn tegenover de eigenaar als deze je verbiedt om te fotograferen.

Politie

Bij calamiteiten en evenementen verbiedt de politie soms te fotograferen. Als de politie de openbare ruimte tijdelijk beperkt en afzet, zul je als amateurfotograaf achter de hekken of de linten moeten blijven. Fotojournalisten hebben meer bewegingsvrijheid. Maar de persvrijheid staat op gespannen voet met het werk van politie en hulpverleners. Zelfs met politieperskaart worden fotografen nog vaak weggestuurd. Om veiligheidsredenen, zo wordt er vaak bij verteld, of om de hulpverleners niet in de weg te lopen. Soms is het ook pure onwetendheid: lang niet alle agenten of beveiligingsbeambten zijn bekend met het feit dat fotograferen in de openbare ruimte is toegestaan. Laat je als nieuwsfotograaf niet té gemakkelijk wegsturen door de politie.

Beeldcitaat

Een uitzondering op het auteursrecht vormen citaten. Bij citeren denk je waarschijnlijk eerder aan het letterlijk aanhalen van een tekst. Maar het citaatrecht geldt net zo goed voor foto's. Je mag een foto plaatsen zolang deze onderwerp is van een tekst. De foto moet nodig zijn om de tekst beter te begrijpen. Denk aan een krantenrecensie van een fototentoonstelling. Of een bespreking van een foto, die onderwerp is van discussie. Uiteraard moet wel altijd netjes de bron erbij worden vermeld.

Portretrecht

Niet alleen jij als maker maar ook degene die op de foto staat, heeft rechten. Portretrecht is de juridische term daarvoor. Dat gaat uitsluitend over het publiceren, niet over het fotograferen zelf. Foto's maken mag in principe altijd wel, al zal niet iedereen er even blij mee zijn. De juridische term portret betekent overigens net even iets anders dan in de fotografie. Een portret is een foto waar iemand herkenbaar op staat. Voor juristen is dat dus ook een foto van een gebouw waar een voorbijganger toevallig langsloopt.

Jodi van Dam (jodivandam) ISO 2000 - F2,8 - 1/500 SEC


Webformaat
Bij kinderfotografie in opdracht geven de ouders of voogd toestemming. Jodie van Dam vraagt altijd toestemming na de fotosessie. 'Ze vinden het bijna altijd goed. Ik zeg er wel altijd bij dat ik ze in webformaat (lage resolutie) en met logo in de foto plaats, zodat andere mensen er niets mee kunnen doen. Klanten zijn ook vrij om de door mij gemaakte foto's op social media sites zoals Facebook te plaatsen, maar dan wel het liefst ook de foto's waar mijn logo instaat, dat is dan gelijk weer gratis reclame voor mij natuurlijk.'

Opdracht

Bij een foto gemaakt in opdracht is de juridische situatie duidelijk. De maker heeft het auteursrecht, maar mag pas publiceren met toestemming van het model. Maak je een bruidsreportage of een portret in je studio en ben je blij met het resultaat? Vraag dan gelijk toestemming voor eventuele publicaties later. Dat kun je helemaal officieel doen en in een contractje gieten, maar dat hoeft niet. Toestemming via e-mail is ook prima. Wees zo concreet mogelijk en zet erbij waarvoor ze toestemming geven, dus voor portfolio, website, tentoonstelling, reclame et cetera. De opdrachtgever mag op zijn beurt jouw foto's evenmin zomaar publiceren. Het door jou op de foto gezette bruidspaar bijvoorbeeld mag jouw foto's in privékring gebruiken en uitdelen, maar mag ze niet zonder jouw toestemming publiceren.

Redelijk belang

Voor foto's die niet zijn gemaakt in opdracht van de geportretteerde, is het minder duidelijk. Denk aan een reportage, een straatbeeld of een nieuwsfoto. Publicatie mag, tenzij het indruist tegen een 'redelijk belang' van de afgebeelde persoon. Redelijk belang is een tamelijk vaag begrip. Als fotograaf moet je zelf inschatten of publicatie nadelig is. Aanstootgevende foto's leveren al snel zo'n redelijk belang op voor degene die op de foto staat. Dat hoeven niet per se erotische foto's te zijn. Het kan ook gaan om de aantasting van de persoonlijke levenssfeer. Zo beoordeelde de rechter de publicatie in Weekend van de gezinskiekjes van de toenmalige PvdA-leider Wouter Bos als onrechtmatig. Het betrof een privésituatie en de publicatie leverde geen bijdrage aan het publieke debat.

Nieuwsfoto

Daarnaast speelt mee of de foto voor commerciële doeleinden is gemaakt. De rechter vindt dat er bij belang dan bij een nieuwsfoto. Bij een journalistieke foto legt het belang van de geportretteerde het vaak af tegen de vrijheid van meningsuiting. Een vrouw die joggend achter de kinderwagen met mp3-speler werd gefotografeerd, kon publicatie op de website van Hollandse Hoogte niet tegenhouden. Zij heeft geen 'redelijk belang' volgens de rechter. De foto is niet aanstootgevend, de vrouw is geen bekende Nederlander en heeft zelf geen plannen om de foto commercieel te gaan gebruiken. Een dikke man met tatoeages mocht van de rechter worden afgebeeld in het boek Platter & dikker van Henk Hofland en Roel Visser. Het boek gaat over hebzucht, vraatzucht en consumentisme, maar het journalistieke karakter is niet veroordelend of beledigend. Wat meeweegt, is dat de dikke man zelf al eerder de publiciteit zocht als dikste man van Nederland.

BN'ers

Bij bekende Nederlanders telt geld verdienen extra zwaar mee. BN'ers hebben namelijk een 'verzilverbare populariteit', het recht om geld te verdienen met hun bekendheid. Ze hebben hard gewerkt voor hun naamsbekendheid en het laatste wat ze willen is dat een ander daar een slaatje uit slaat. De rechter heeft daarom bepaald dat onder 'redelijk belang' ook financieel belang valt. Voetballer Marco Basten heeft bijvoorbeeld een dvd met zijn doelpunten uit de handel laten halen op grond van het portretrecht. Ook bij violist André Rieu woog zijn verzilverbare populariteit zwaarder dan de vrijheid van meningsuiting. Een boek met foto's van zijn optredens mocht niet meer worden verkocht.

Quitclaim

Om problemen met het portretrecht te voorkomen, vragen opdrachtgevers en fotobureaus voor elke foto met mensen erop een vrijwaringsverklaring. Dat is een standaardformulier, waarin de geportretteerde toestemming geeft voor publicatie. Bij modellen heet dit ook wel een quitclaim. Alleen toestemming voor publicatie is niet altijd voldoende. Zeker in de erotische sfeer of de reclame is het verstandig om specifiek vast te leggen voor welk doel de geportretteerde toestemming verleent. Een voorbeeld van zo'n quitclaim is te downloaden via www.fotografenondernemen.nl onder het kopje Kennisbank.

Creative commons

Tegenwoordig kiezen veel mensen ervoor om hun auteursrecht flexibel te gebruiken via de creative commons. Onder bepaalde voorwaarden mag een ander dan gebruikmaken van je werk. Creative commons werkt met zes soorten voorwaarden (licenties) die je weergeeft met icoontjes. Handig voor op je eigen website. Je kunt onder meer aan geven dat anderen je werk vrij mogen gebruiken mét naamsvermelding. Of dat je werk niet commercieel gebruikt mag worden.

Gebruiksrecht

Wanneer een website of bedrijf een foto van je koopt, blijft het auteursrecht in principe bij jou. De klant betaalt voor het gebruiksrecht (licentie). Hij mag de foto's gebruiken volgens de afspraak. Wat de twee partijen afspreken, staat ze geheel vrij. Van een eenmalige opname met een bepaald doel (een bedrijfsfolder met een oplage van duizend) tot het recht om de foto op alle manieren onbeperkt te gebruiken (vrije licentie). Nog een stap verder is het exclusieve gebruik. Dan mag niemand anders de foto gebruiken, zelfs jij als fotograaf niet. Uiteraard hangen daar verschillende prijskaartjes aan. Het is dus zaak om goed te omschrijven wat wel en niet mag met jouw foto's.

Zonder toestemming

Wat doe je als je foto wordt gebruikt zonder jouw toestemming? Bij ongeautoriseerd gebruik van je foto kun je een schadevergoeding vragen wegens inbreuk op je auteursrecht. De schade bestaat uit het niet-betalen van het gebruiksrecht (licentievergoeding) en eventueel uit omzetderving, wanneer je naam niet is vermeld bij de foto. Als iemand er met je foto vandoor gaat, is boos worden een logische reactie. Maar je kunt dergelijke akkefietjes beter rustig en zakelijk afhandelen. Je stuurt heel zakelijk een keurige brief met een factuur voor schadevergoeding - in dat geval vraag je geen btw. Of je doet de 'inbreukpleger' een voorstel tot schikking voor een gebruiksrecht. In dat laatste geval stuur je hem een factuur met btw. Als de eigenaar van de website onbekend is, kun je hem opzoeken via www.dnstools.com en 'whois' ingeven. Geeft de organisatie niet thuis? Dan kun je ook klagen bij de beheerder van de site. De beheerder is niet aansprakelijk, maar is wel verplicht een beeld te verwijderen als het duidelijk is dat jij de rechten hebt. Als je er samen niet uitkomt na je voorstel tot schikking, rest uiteindelijk de gang naar de kantonrechter. Als zzp-fotograaf betaal je dan ruim 75 euro voor het uitbrengen van de dagvaarding door de gerechtsdeurwaarder en zo'n 200 euro aan griffierechten. Een advocaat heb je in principe niet nodig.

Jorinde Reijnierse (jorinde) ISO 10000 - F 2,8 - 1/125 SEC


Webformaat
Jorinde Reijnierse maakt deze foto tijdens een optreden van Insayno in Castricum. Ze maakt regelmatig foto's van concerten en ziet wel eens foto's terug in de krant of op een website, zonder dat toestemming is gevraagd. Ook blijft haar naam wel eens onvermeld bij publicatie. 'Een medewerker van een poppodium plukte foto's van internet. Hij was in de stellige overtuiging dat een foto op internet vrij gebruikt mag worden. Maar dat is natuurlijk helemaal niet zo.'

Hoogte schadevergoeding

Wat kun je vragen als je foto ongevraagd wordt gebruikt? Pictoright, een organisatie die auteursrecht int voor fotografen en kunstenaars, vordert bij gebruik zonder licentie tweemaal de auteursrechtelijke vergoeding met een minimum van honderd euro. is het gebruikelijk om een schadevergoeding te eisen (en, bij commercieel gebruik, te krijgen) van drie maal het gebruikelijke tarief van die maker. Maar hoe bepaal je wat het gebruikelijke tarief is? Vroeger pakte men nog wel eens de richtprijzen erbij van de Fotografenfederatie. Maar die publiceert geen prijzen meer, omdat deze doorgaan voor prijsafspraken volgens de Mededingingswet. Iedere fotograaf stelt dus zijn eigen tarieven en schade vast. Zeker bij een amateurfotograaf, die normaliter niet betaald krijgt voor zijn werk, is de hoogte van schade lastig te bepalen. Houd het redelijk, des te groter de kans dat je er samen uitkomt. En wie weet heb jij er weer een klant bij.


Bron geciteerde uitspraken:
Rechtspraak.nl, nummers BC8392, BD4785, BU5796, BC4567, BP8933


Verder lezen
De wet op internet. A. Engelfriet. Uitg. Ius Mentis, 2e ed. 2010. € 29,95.
Quitclaims, algemene voorwaarden, voorbeeldtarieven en algemene info over auteursrecht en portretrecht bij Pictoright, de Fotografenfederatie en de website van ICT-jurist en auteursrechtdeskundige Arnoud Engelfriet.
www.pictoright.nl
www.fotografenfederatie.nl
www.arnoud.engelfriet.net

Reacties (8)

Om te kunnen reageren, moet je ingelogd zijn

 
janbruijns op 11 april 2017 om 17:07

In Duitsland bestaat zoiets als "recht auf eigen bild" maar ik snap de verhalen die daar over gaan niet genoeg. Misschien een keer een verhaal over portretrecht voor andere landen?

HNK-R op 16 augustus 2013 om 15:50

Interessante materie!

jkoning op 14 augustus 2013 om 12:50

een kennis van mij zegt dat het auteursrecht op een foto alleen geldt als je het origineel ( camerabestand of negatief ) in je bezit hebt en dat je als je bijvoorbeeld het origineel kwijt bent bijvoorbeeld door brand je geen beroep meer kunt doen op je auteursrecht. Iemand die weet hoe dit zit ? als dit verhaal klopt mis ik dat in het artikel...

kimvana op 22 augustus 2013 om 11:07

Hoi Jkoning, het auteursrecht geldt omdat jij de maker bent, niet de bezitter van het originele bestand. Als je het bestand kwijt bent, houdt je nog steeds het auteursrecht. Het is echter wel lastiger te bewijzen dat jij de maker bent.

StePic op 13 augustus 2013 om 16:13

Interessant artikel!

happymadness op 12 augustus 2013 om 11:20

In de algemene voorwaarden van Facebook staat dat alles wat je plaats, dus ook foto's . eigendom wordt van facebook
https://www.facebook.com/legal/terms dus je geeft dan in feiten je auteursrechten weg?
dus beter plaats je foto's niet op facebook