Upload jouw foto's
Fotograferen bij hoog contrast - overbrug de verschillen

17 april 2019, 13:26

Iedere fotograaf loopt er wel eens tegenaan: een situatie met een onoverbrugbaar contrast. De gevolgen: uitgebeten hooglichten of dichtgelopen schaduwen. Wij geven je tips om in zo'n situatie toch een goede plaat te maken.

De sensor van de camera kan slechts een beperkt contrastverschil aan. Het aantal stops dat een camera aankan, noemen we het dynamisch bereik. Als je een situatie fotografeert waarbij het contrastverschil hoger is dan het dynamisch bereik van je camera, sta je dus voor een uitdaging. Het dynamisch bereik verschilt per camera. Alle camera's hebben hun eigen beperkingen. Daar moet je mee om leren gaan.

Te hoog contrast
De camera biedt twee handige hulpmiddelen: het histogram en de waarschuwingen voor overbelichte delen. Aan het histogram kun je de verdeling van de verschillende helderheidswaarden aflezen. Een piek helemaal tegen de linker zijkant van het histogram betekent dichtgelopen schaduwen. Een piek rechts duidt op uitgebeten hooglichten. De waarschuwingen voor overbelichten spreken voor zich: op het display van de camera zie je de uitgebeten delen.


foto: hmeeuwes · Canon EOS 5D Mark III · ISO 100 · F 4.5 · 1/50 SEC · 100 MM
Een reflectiescherm is zeer bruikbaar bij macrofotografie. Bij deze opname werd het zonlicht via het reflectiescherm naar het onderwerp gestuurd.

Als je in raw fotografeert, zie je niet het histogram van de raw-opname, maar van de in het raw-bestand ingebedde jpg. De camera maakt een jpg op basis van de camera-instellingen. Deze kan meer of minder afwijken van de raw-opname. Als je in raw fotografeert en de contrasten in een situatie goed wilt beoordelen op basis van het histogram of de waarschuwingslichten, zet dan het contrast zo laag mogelijk. Het histogram zal dan meer op het uiteindelijke histogram van de raw-opname lijken. Deze contrastaanpassing heeft alleen invloed op het beeld dat de camera laat zien.

Je hebt ook situaties waarin het dynamisch bereik van de sensor ruim voldoende is en er toch te veel contrast is. Denk aan een portret in een zomers tafereeltje waarbij er te veel schaduw in het gezicht van de geportretteerde valt. In dat geval heb je niets aan het histogram of aan de waarschuwingslichten. Hier moet je zelf oordelen. Als je eenmaal hebt geconstateerd dat een situatie te veel contrast bevat, dan zul je hier een oplossing voor moeten bedenken. Wij zetten een paar mogelijkheden op een rij.

Contrast verminderen
Het klinkt natuurlijk heel logisch: als je te veel contrast hebt, verminder dan het contrast. Je kunt de schaduwpartijen oplichten of de lichte partijen donkerder te maken. Het oplichten van schaduwpartijen komt heel veel voor in de fotografie. De bekendste oplossing is de reportageflitser. Dit vergt enige kennis en oefening. Als de basisinstellingen van de camera zo zijn dat de foto - behalve de te donkere partijen - goed belicht is, kan een flitser schaduwpartijen meer belichten.

Een of meer reportageflitsers kun je ook creatief inzetten om gericht delen te bewerken. Dit werkt het beste als de flitsers los van de camera kunnen worden gebruikt. Je hebt dan veel meer keuze in het positioneren van de flitser(s). Bij het fotograferen van interieurs worden deze flitsers vaak ingezet. Je maakt dan een basisopname waarbij de ramen goed belicht zijn. Daarna plaats je flitsers in de ruimte die het interieur oplichten, zodat er een goed uitgebalanceerde verlichting ontstaat.


foto: endymion7 · Nikon D600 · ISO 0 · F · SEC · MM
Een klassiek portret waarbij een deel van het licht door het raam komt. Zonder reflectiescherm zou de rechterkant van het gezicht te veel in de schaduw zitten.

Reflectiescherm
Een reflectiescherm weerkaatst een lichtbron en stuurt het weerkaatste licht naar de donkere partijen. Dit kan elke denkbare lichtbron zijn: zon, flits of continulicht. Het reflectiescherm wordt vaak gebruikt bij portretten, om de schaduwpartijen in een gezicht op te lichten. Ook in andere genres, zoals productfotografie, bewijst deze handige accessoire z'n dienst. Reflectieschermen zijn goedkoper dan flitsers, eenvoudig in gebruik en hebben geen stroom nodig. Heb je er geen? Gebruik een witte doek, t-shirt of muur.

Soms is het niet mogelijk om alle schaduwpartijen op te lichten. Beperk dan de lichte partijen. Soms is dat een al net zo eenvoudige oplossing. Opnieuw kan een reflectiescherm uitkomst bieden. Vaak heeft deze namelijk ook een zwarte kant waarmee je lichtbronnen kunt afschermen. Ook helpt het om bijvoorbeeld gordijnen te sluiten.


foto: arnoud78 · Nikon D3100 · ISO 100 · F 11.0 · 115 SEC · 14 MM
Met een 2-stops grijsverloopfilter kon de voorgrond langer worden belicht.

Filters
In een landschapsfoto heeft uiteraard nauwelijks effect. Om lichte delen te beperken, werken landschapsfotografen sinds jaar en dag met filters. Sommigen vinden dit 'old school' en menen dat filters in het digitale tijdperk overbodig zijn. Niets is minder waar. Elke zichzelf respecterende landschapsfotograaf heeft nog steeds een assortiment filters in zijn fototas. De meest gebruikte filters zijn grijsverloopfilters. Dit zijn filters van glas of kunststof die je voor de lens plaatst. Zo'n filter is deels doorzichtig en deels donker.

Filters worden het meest gebruikt tijdens het gouden of blauwe uurtje. Op dat moment is er een groot contrast tussen lucht en aarde. Dat is het moment waarop een grijsverloopfilter onmisbaar is voor de landschapsfotograaf. Op enkele uitzonderingen na hebben de grijsverloopfilters altijd een horizontale scheiding tussen licht en donker. Deze scheiding kan bij een systeem van schuiffilters wel schuin worden gebruikt, maar het blijft een rechte scheiding. Grijsverloopfilters zijn verkrijgbaar in verschillende kwaliteiten (glas is beter dan kunststof), verschillende sterktes (aantal stops licht dat wordt tegengehouden) en verschillende overgangen tussen licht en donker (hard, zacht of reversed). Doorgaans gebruik je grijsverloopfilters in een schuifsysteem waarbij je zelf bepaalt waar de overgang tussen licht en donker komt. Er zijn ook schroeffilters met een grijsverloop, maar dan bepaald de filterfabrikant waar de overgang zit.


foto: edwin64 · Pentax K-5 IIs · ISO 100 · F 11.0 · 15 SEC · 10 MM
Net na zonsondergang is het contrastverschil tussen lucht en land het grootst. Met een 2-stops grijsverloopfilter kon het contrast worden opgeheven.

Bewerking
Als je met bovengenoemde tips het contrast niet kunt beteugelen, dan rest nog maar één ding: het probleem achter de computer oplossen. Voor de fotograaf die de beste kwaliteit uit zijn materiaal wil halen, is dit een noodgreep. Oplossingen tijdens de opname leveren altijd een betere foto dan een bewerking achteraf. Maar soms is achteraf oplossen een noodzakelijk kwaad. We zetten de belangrijkste bewerkingen op een rij.

De raw-bewerking
Als je in raw fotografeert, kun je achteraf nog redelijk wat corrigeren. In een raw-opname kun je - afhankelijk van de camera - de schaduwen tot wel drie stops oplichten. Echt mooier wordt de foto er niet echt op, dus in de praktijk ben je beperkt tot 1,5 tot 2 stops. Ook de te lichte delen zijn achteraf nog enigszins bij te werken. De speelruimte van de meeste raw-bewerkers is hierbij kleiner dan bij de schaduwpartijen. Opnieuw geldt dat het maximum wat de software aankan niet de mooiste resultaten oplevert. Vaak is 1,5 stop het maximum dat nog een redelijk resultaat oplevert. Bedenk dat een eenmaal uitgebeten hooglicht (er is dan helemaal geen informatie meer aanwezig in het lichtste deel) door geen enkel softwarepakket nog te redden is.


foto: colourbex · Nikon D610 · ISO 100 · F 11.0 · 1/20 SEC · 15 MM
Het ochtendlicht maakt het beeld compleet maar ook lastig om goed te belichten. Met het gebruik van HDR kun je dit oplossen.

Hdr en exposure fusion
Een vaak gebruikte softwarematige oplossing voor een te hoog contrast is combineren van verschillende foto's met verschillende belichtingen. Hiermee moet je dus in het veld al rekening houden door meerdere opnames te maken met een wisselende sluitertijd. Gebruik daarvoor altijd een statief.

De bekendste bewerking is hdr. Hierbij combineer je meerdere beelden met verschillende belichtingen tot een 32-bits afbeelding. Zo'n 32-bits afbeelding heeft een hoger dynamisch bereik dan een 16- of 8-bits afbeelding. Met een 32-bits afbeelding kun je verder niet veel; er is geen scherm of printer die zo'n afbeelding goed kan laten zien. Daarom moet je die 32-bits afbeelding weer terugbrengen naar een 16- of 8-bits bestand. Dit laatste heet 'tonemappen'. Bij dit proces loop je snel de kans op zeer onrealistische beelden, iets waardoor de term hdr voor veel mensen een negatieve lading heeft gekregen. Het softwarepakket Lightroom heeft sinds versie zes de mogelijkheid om een realistische hdr te maken op basis van meerdere foto's.


foto: designloos · Canon EOS 5D Mark III · ISO 100 · F 16.0 · 4 SEC · 11 MM
De betoverende Fairy Pools in het gebied Isle of Skye in Schotland leent zich goed voor HDR opnames.

Een andere methode om verschillende belichtingen te combineren tot één foto is 'exposure fusion' . Hoewel het resultaat lijkt op een hdr (mits realistisch getonemapped) is de onderliggende techniek afwijkend. Er is - in tegenstelling tot hdr - geen tussenliggend 32-bits bestand of tonemapping nodig. Exposure fusion levert meestal realistische resultaten op en is binnen Lightroom als plug-in ook te gebruiken om een groot aantal sets van belichtingen in één keer te verwerken.

Zowel hdr als exposure fusion geven niet altijd een optimaal resultaat. Met name in de gebieden waar de lichte delen en schaduwpartijen bij elkaar komen (zoals de ramen bij een interieur) ontstaan er bij beide technieken soms lelijke overgangen. Je kunt ook nog in Photoshop handmatig foto's met verschillende belichtingen ('exposure blending) samenvoegen. Door voor elke laag een masker aan te maken, kun je heel precies bepalen van welke belichting een bepaald gedeelte in het eindresultaat terechtkomt.


foto: vacantphotography · Nikon D5200 · ISO 100 · F 11.0 · SEC · 20 MM
Bij urbexfotografie wordt vaak HDR, niet alleen om het grote contrastverschil te overbruggen, maar ook om tonemapping toe te passen wat een rauwe urbex sfeer geeft.

De maskers kun je maken met een selectietool als het pennetje of met 'Luminocity Masks' waarbij je een selectie maakt op basis van helderheidswaarden. Deze techniek geeft dan wel het beste resultaat. Het kost wel veel tijd en vergt veel ervaring.

Voorkomen
We hebben gezien dat er best wel wat mogelijkheden zijn om een te hoog contrast achteraf in de bewerking op te lossen, al geven deze opties niet altijd het beste resultaat. Voor de beste kwaliteit is het daarom altijd aan te raden om in het veld al een zo goed mogelijke opname te maken. Tenzij je liever vertelt dat je helemaal niet zo'n goede fotograaf bent, maar heel goed bent in Photoshop.

Reacties (1)

Om te kunnen reageren, moet je ingelogd zijn

 
Provorm op 20 april 2019 om 10:42

Het volgende wordt geschreven, "Het aantal stops dat een camera aankan, noemen we het dynamisch bereik. Als je een situatie fotografeert waarbij het contrastverschil hoger is dan het dynamisch bereik van je camera, sta je dus voor een uitdaging." Wat dan handig is om te weten hoeveel stops dit (bij benadering) zijn. Dan zou je vooraf dit contrastverschil kunnen meten met met spotmeting. Je meet een keer op het lichtste deel en een keer op het donkerste deel. Als dat verschil meer is dan het aantal stops van wat je camera kan waarnemen, dan weet je ook precies hoeveel stops je moet overbruggen.

"Het dynamisch bereik verschilt per camera. Alle camera's hebben hun eigen beperkingen. Daar moet je mee om leren gaan." Wil je weten hoe je daar voor je eigen camera achter komt? Stuur een mailtje naar info@flitshuis.nl