Upload jouw foto's
HDR tot in perfectie © artikel, cursus, hdr, albertdros

21 juni 2019, 13:19

In de fotografie kent hdr oftewel 'high dynamic range' zowel fervente voorstanders als overtuigde tegenstanders. Maar wat is hdr eigenlijk precies en waarom roept deze term zoveel emoties op? En bovenal: hoe kun je deze techniek inzetten zodat je van de voordelen profiteert terwijl je de beruchte valkuilen vermijdt?

De term 'hdr' vormt een nogal beladen gespreksonderwerp in het fotografiewereldje. Hdr wordt vaak gezien als een soort extreme weergave van de werkelijkheid. 'Dit is veel te veel hdr', hoor je mensen dan zeggen. Of: 'Nee, hdr dat vind ik niet mooi.' Door de jaren heen is het begrip hdr een beetje een eigen leven gaan leiden, met zijn eigen beeld en betekenis.

Er wordt vaak gesproken over een 'hdr-look'. Dit is vooral een erfenis uit het verleden. Een aantal jaren terug was zo'n look erg populair, vooral bij landschapsfotografen. Met software als Photomatix kreeg een foto een karakteristiek uiterlijk door een bepaalde 'tone-mapping'-bewerking die standaard werd uitgevoerd, waardoor extreem veel detail in een foto zichtbaar werd. Dit gaf een soort surrealistische kijk op de werkelijkheid, die door velen nog steeds als kenmerkend voor hdr wordt gezien.
Dit geeft eigenlijk een verkeerde indruk van wat hdr-fotografie daadwerkelijk is. Want als we dieper in het begrip duiken, blijkt hdr toch iets anders te betekenen.


foto: albertdros · ILCE-7RM2 (SONY) · ISO 100 · F 10.0 · 13 SEC · 35 MM

Wat betekent hdr?

Want wat is hdr nou eigenlijk? De term 'hdr' staat voor 'high dynamic range' ofwel 'hoog dynamisch bereik'. Het begrip dynamisch bereik komt je vast bekend voor. Als we kijken naar de specificaties van de nieuwste camera's die op de markt verschijnen, zien we dat begrip namelijk steeds terugkomen. Een hoog dynamisch bereik van een camerasensor betekent dat deze meer beeldinformatie in een raw-bestand kan vastleggen.
Hierbij kijken we dan vooral naar het maximale verschil tussen licht en donker. Bij de nieuwste topmodellen is het dynamisch bereik een stuk hoger dan bij camera's die al een paar jaar oud zijn. Het dynamisch bereik is dus 'beter' geworden.

Dynamisch bereik

Nu terug naar de term hdr, wat ook hoog dynamisch bereik betekent. Hdr is dus simpelweg een vorm van fotografie waarbij we werken met een hoog dynamisch bereik. Dit hogere en vaak zelfs extreme dynamische bereik omvat veel meer beeldinformatie dan de camera normaliter in één beeld kan vastleggen.
Dit realiseren we door meerdere opnames te maken met verschillende belichtingen, en deze vervolgens samen te voegen tot één beeld dat de totale beeldinformatie van alle afzonderlijke opnames bevat. We creëren dus een bestand met een dynamisch bereik dat veel hoger is dan het bereik dat de camera in één beeld kan vastleggen.

Hdr is dus helemaal geen 'stijl', zoals vaak wordt gedacht. Het is puur een techniek om meer beeldinformatie te verzamelen, om zo grote contrasten tussen licht en donker toch in één beeld te kunnen weergeven. Ook wordt deze techniek gebruikt om veel meer beeldinformatie in één bestand te persen, om zodoende veel meer detail te realiseren in bepaalde contrasten zonder extra ruis. Het is een oplossing voor het 'gelimiteerde' dynamische bereik van een camera.


foto: kirstenscholten · ILCE-7M2 (SONY) · ISO 250 · F 6.7 · 2 SEC · 16 MM

Heeft hdr nog wel toekomst?

Zoals gezegd presteren nieuwe camera's steeds beter qua dynamisch bereik. Als je daarover gaat doordenken, bootsen we dus eigenlijk een beeld na dat een camera gezien de snelle technologische ontwikkelingen over vijf tot tien jaar misschien direct in één keer kan vastleggen. De term 'hdr' is dus mogelijk in de toekomst helemaal niet meer relevant!

Wanneer gebruik je hdr?

Fotografeer je wel eens een zonsopkomst of -ondergang? Dan loop je ongetwijfeld tegen het volgende probleem aan. Als je de voorgrond netjes wilt belichten, wordt de lucht compleet wit. En als je de lucht normaal wilt belichten, wordt de voorgrond weer compleet donker. Dit komt door het beperkte dynamische bereik van je camera. Je kunt dit ook zien aan het histogram als het beeld zowel links als rechts 'piekt', wat in de fotografie bekendstaat als 'clippen'. Dit wil zeggen dat je zowel pikzwarte als spierwitte pixels hebt, die geen beeldinformatie meer bevatten.

Als niet alle beeldinformatie past in het histogram, dan kun je dit overbruggen door meerdere opnames te maken. Of juister gezegd: dezelfde opname, maar dan met verschillende belichtingen. In eerdergenoemd voorbeeld zou je bijvoorbeeld één opname kunnen maken waarop de voorgrond goed belicht is (en de lucht dus te licht), en een tweede opname waarop de lucht goed belicht is (en de voorgrond dus te donker).
Die verschillende versies voeg je vervolgens samen tot één beeld: het hdr-bestand. Dit hdr-bestand kun je vervolgens bewerken zoals je dat normaal met een raw-bestand zou doen. Het verschil: je hebt veel meer beeldinformatie tot je beschikking. Je kunt zo de hooglichten terughalen met alle detail in de lucht, en je schaduwen oplichten zonder ruis.


Histogram waarbij zowel rechts als links clipt. Dit gebeurt vaak bij het fotograferen van een contrastrijk onderwerp, zoals een zonsondergang of -opkomst.

Het hdr-bestand

Het mooie van een hdr-bestand is dat je het gewoon behandelt en bewerkt als een normaal raw-bestand. Met dien verstande dat je veel meer data tot je beschikking hebt, met veel meer details en ruimte in de hoge lichten en schaduwen. Hierover verderop meer. Een hdr-bestand bestaat dus uit meerdere belichtingen. Dat kunnen er twee zijn, maar ook tien. Een oudere camera heeft een relatief laag dynamisch bereik. Met zo'n camera zul je vaak meer verschillende belichtingen moeten maken dan met een nieuwe high-end-camera om hetzelfde resultaat qua beeldinformatie te behalen.
Een hdr-bestand bevat dus veel meer beeldinformatie dan een normaal raw-bestand dat uit jouw camera komt. Maar dit hdr-bestand moet je wel zelf maken. De verschillende belichtingen zul je achteraf in Lightroom (of Photoshop) moeten combineren tot één bestand. Dit kan op verschillende manieren, maar de basis is vrij simpel.

Pseudo-hdr
Veel camera's hebben een hdr-optie. Als je de camera op de hdr-stand zet, krijg je echter vaak geen echt hdr-(raw-)bestand maar alleen een jpeg-simulatie die de camera voor je maakt.


foto: dennisart · Canon EOS 5DS R · Exif onbekend

Een hdr-opname maken

Een hdr-opname maken kan op verschillende manieren. Veel modernere camera's kunnen het automatisch met behulp van 'bracketing'. De benodigde hdr-, multiple-exposure- (meerdere belichtingen) of bracketing-optie kun je in de handleiding van je camera vinden. Vaak zit die ergens in het menu en soms onder een speciale knop. Je kunt aangeven hoeveel belichtingen je wilt, hoe ver deze uit elkaar moeten zitten en in welke volgorde ze worden geschoten.
De camera gaat dan uit van de belichting waar deze op dat moment op staat ingesteld (lichtmeter van de camera staat rond de 0 EV voor een neutraal belichte foto) en maakt vervolgens meerdere foto's. Een paar onder- en een paar overbelichte, zodat je alle beeldinformatie in de schaduwen en hoge lichten verzamelt.

Je kunt dit natuurlijk ook helemaal handmatig doen, maar dat kost wat meer tijd en moeite. Hoe minder tijd tussen de verschillende opnames zit, hoe beter, want kleine veranderingen in beeld (zoals bewegend verkeer of een wapperende vlag) geven zogenaamde spookbeelden.
Hdr is dus typisch iets voor stilstaande onderwerpen. Als je handmatig de belichting instelt, verander dan uitsluitend de sluitertijd. Een andere diafragmawaarde gaat namelijk gepaard met een andere scherptediepte.


foto: jkoppelaar · Sony A77 II · ISO 50 · F 11.0 · 2 SEC · 18 MM

Aantal foto's?

Het is aan te raden om minimaal drie foto's te maken: één neutraal belichte, één donkerdere en één lichtere. De volgorde die je instelt, maakt niet zoveel uit - dat is persoonlijke voorkeur. Als je een camera met een heel hoog dynamisch bereik hebt, bijvoorbeeld high-end-camera's als de Nikon D800/850, Canon EOS 5D Mark IV of Sony A7, dan zijn drie belichtingen met een verschil van 2 EV (twee stops) meestal genoeg. Dus dan stel je de camera in op drie foto's met -2, 0 en +2 EV.
Doorgaans geldt wel: beter te veel opnames dan te weinig. Bij extreem hoge contrasten is het aan te raden vijf of zelfs meer belichtingen te maken. Hetzelfde geldt als je een wat oudere camera gebruikt. Nadat je de camera hebt ingesteld, is het een kwestie van de ontspanknop indrukken en de camera doet de rest. Bij elke druk maakt de camera drie of meer opnames. Je komt dus thuis met veel meer beelden dan normaal, en je geheugenkaart is sneller vol.



ISO 100 · F 14 · 2 SEC · 16 MM
Een praktijkvoorbeeld. Bij deze zonsondergang kon de camera niet alle beeldinformatie in één beeld vastleggen. Het contrast tussen het landschap, met name de donkere rotsen, en de strook met de zon is te groot. In het histogram van het originele raw-bestand is te zien dat zowel de schaduwen als de hoge lichten clippen.



ISO 100 · F 14 · 0,5 SEC · 16 MM
In deze twee stops onderbelichte versie zien we het detail van de lucht terugkomen. Ook zien we het histogram rechts (hoge lichten) niet clippen. We hebben hier dus alle informatie in de hoge lichten en het zonlicht.



ISO 100 · F 14 · 8 SEC · 16 MM
In de lichtere opname, die twee stops langer is belicht dan de basisopname, krijgen we juist detaillering in de donkere rotsen. Ook zien we links de schaduwen niet meer clippen. Met deze drie beelden gaan we vervolgens aan de slag.

Meerdere belichtingen samenvoegen

Er bestaat veel verschillende 'hdr-software' die beelden kan samenvoegen. Vooral Photomatix was vroeger populair. Hier bevindt zich eigenlijk de bron van alle misvattingen over hdr. Sommige software voert namelijk automatisch allemaal bewerkingen uit bij het samenvoegen van jouw beelden. Hierdoor ontstaat de gekunstelde 'hdr-look'. Probeer dit gerust zelf eens uit. Maar wat we eigenlijk willen, is dat onze bestanden gewoon worden samengevoegd tot één beeld met alle beelddata van de bestanden, zonder dat hier bewerkingen op worden uitgevoerd. Dit willen we namelijk het liefst zelf doen, net zoals we normaal een foto zouden bewerken.

Samenvoegen in Lightroom

Tegenwoordig is de makkelijkste oplossing hiervoor Lightroom. Lightroom kan uit al jouw beelden van een hdr-sequentie (de donkere, neutrale en lichtere foto's) één bestand maken. Hierbij ga je als volgt te werk:

  • Selecteer de drie (of meer) foto's die je hebt gemaakt, klik rechts en kies Photomerge, HDR (Foto samenvoegen, HDR). Je ziet dan het afgebeelde dialoogvenster.
  • - Zorg ervoor dat Auto Align (Automatisch uitlijnen) aangevinkt staat. Als je camera tussen de foto's door een klein beetje is bewogen, legt Lightroom de foto's naadloos over elkaar heen. Zelfs uit de hand een belichtingstrapje schieten lukt negen van de tien keer met deze techniek.
  • - Vink Auto Settings (Automatische instellingen) uit. Als je deze optie aanvinkt, gaat Lightroom zelf al allemaal schuifjes voor je verplaatsen, en dat is doorgaans niet de bedoeling.
  • - Deghost Amount (Waarde voor schimmen verwijderen) kun je veranderen als je bewegende objecten in beeld hebt die de eerdergenoemde spookbeelden geven. Door middel van de verschillende instellingen kun je zulke bewegingen wegfilteren.
  • - Klik ten slotte op Merge (Samenvoegen).

Het hdr-bestand wordt vervolgens aangemaakt en toegevoegd aan je bibliotheek. Let op! Dit bestand zal er op het eerste gezicht hetzelfde uitzien als de foto's die je al hebt gemaakt. Door op 'i' te drukken, kun je de informatie van je bestanden zien.
Het hdr-bestand is een dng-bestand dat eindigt op '-HDR.dng'. Deze afkorting staat voor 'digital negative': een door Adobe ontwikkeld universeel raw-formaat. Dit bestand is op je harde schijf bij drie bestanden ook driemaal zo groot als normaal, vijfmaal bij vijf bestanden, enzovoort. Het bevat immers alle beelddata van de aparte raw-bestanden. Het is een dng-bestand dat heel erg dicht tegen een origineel raw-bestand aanzit.
Als je dit bestand vervolgens gaat bewerken door de hoge lichten te dempen en de schaduwen op te lichten, zul je zien dat dit bestand dit allemaal toelaat zonder kwaliteitsverlies. Het bevat dus veel meer data dan de aparte bestanden. Dat is de magie van hdr!




Het hdr-venster van Lightroom en het resulterende dng-bestand.


Het eindresultaat in de vorm van een samengevoegde hdr-afbeelding. Na het samenvoegen is de foto bewerkt door middel van contrast- en kleurcorrectie en iets 'opgewarmd' voor een warmere look.

Hdr met Luminosity Masks

Wat je tegenwoordig ook vaak ziet, is het gebruik van 'Luminosity Masks': maskers gebaseerd op bepaalde lichttinten in een foto. Dit is een wat geavanceerdere manier om de verschillende foto's te combineren. Luminosity Masks worden niet alleen gebruikt voor hdr. Integendeel: maskers gebaseerd op lichttinten kun je voor van alles gebruiken, en ze zijn erg krachtig. In dit artikel gaan we er niet al te diep op in. Er zijn namelijk hele boeken over geschreven!
Het combineren van bestanden via Luminosity Masks werkt preciezer en geeft meer controle. Met de standaard hdr-functie van Lightroom heb je namelijk weinig tot geen invloed op hoe je bestanden precies worden gecombineerd. Ook geeft het combineren van zulke lichtmaskers een vaak net wat beter resultaat met minder kans op ruis. Het kost wel iets meer moeite.

Luminosity Masks gebruik je vooral in Photoshop. Je kunt deze maskers handmatig maken met de verschillende zwart-witkanalen, maar het is makkelijker om dit met zogenaamde 'panels' te doen. Online zijn diverse varianten beschikbaar. Deze panels hebben simpelweg Photoshop-acties ingebouwd om snel een aantal Luminosity Masks te genereren, die je vervolgens kunt gebruiken om je foto's te combineren. Het meestgebruikte panel voor Luminosity Masks is het TKActions Panel van Tony Kuyper. Hiermee kun je snel alle gewenste maskers genereren. Maar hoe werkt dit nu precies?

Als we vanuit Lightroom werken, moeten we een uitstapje maken richting Photoshop. Door de gewenste afbeeldingen te selecteren en met een rechtsklik Edit In, Open As Layers In Photoshop (Bewerken in, Openen als lagen in Photoshop) te kiezen, komen deze afbeeldingen terecht in Photoshop als aparte beeldlagen. Het is nu de kunst om de lichte foto('s) te gebruiken voor de schaduwen en de donkere voor de hoge lichten. Dit vergt oefening.

Het is vaak niet eens nodig om alle foto's te gebruiken. Zo gebruiken we hier slechts de lichte en donkere foto, en de middelste niet. Met behulp van Lights-1 en Lights-2 kunnen we de uitgebeten lucht makkelijk selecteren en hier de lucht van de donkere foto voor gebruiken. Met slechts één ruime en één krappe belichting kunnen we op deze manier met veel precisie toch beide afbeeldingen combineren. Hdr met Luminosity Masks is ook een heel krachtig middel bij stadsfotografie waarbij felle lichten zijn uitgebeten. Door middel van simpele maskering met Luminosity Masks kunnen we deze uitgebeten lichten makkelijk vervangen door een donkere versie.


Maskeren door middel van Luminosity Masks. Met behulp van het TKActions Panel kunnen we snel bepaalde lichttinten maskeren. Hier maskeren we 'Lights-2', waardoor we het lichtere gedeelte in één klik kunnen maskeren en vervangen door de versie uit de donkere foto. Vervolgens kun je de maskers nog finetunen met brushes.

Aan de slag!

Samengevat kun je hdr-fotografie dus zo moeilijk of makkelijk maken als je wilt. Hdr is een techniek om het dynamische bereik in je foto's te vergroten, en niet een bepaalde 'look' zoals veel mensen denken. Als hdr goed wordt uitgevoerd, is voor de doorsneekijker niet eens te zien dat het om een hdr-afbeelding gaat. De techniek is voor tal van doeleinden te gebruiken. Het meest wordt hdr-fotografie gebruikt om contrastrijke situaties vast te leggen, zoals bijvoorbeeld een zonsopkomst of -ondergang. Ook 's avonds in de stad is hdr een uitkomst om de vaak grote contrasten tussen felle straatverlichting en donkere steegjes te overbruggen. Het is dan handig om minimaal vijf beelden te schieten in plaats van de gangbare drie. Het samenvoegen van de foto's gaat het makkelijkst in Lightroom met de Photomerge-functie. Voor meer controle kunnen we ook spelen met Luminosity Masks. Kortom: de hdr-techniek is leuk en uitdagend en tilt veel foto's naar een net iets hoger niveau!


foto: robk1964 · Canon EOS 6D · ISO 100 · F 11.0 · 1/20 SEC · 16 MM

avatar

Albert Dros (30) is na zijn studie Communication and Multimedia Design aan de slag gegaan als grafische vormgever bij onder meer multimediabedrijf DutchView, dat werkt voor de grote televisiezenders. Sinds een jaar richt Albert zich meer op fotografie (check zijn Facebook of website) waarbij hij uitblinkt in de speciale nabewerking. Albert werkt met de Sony A7II of A7RII. Veelgebruikte objectieven zijn de 16-35mm F4 Zeiss en Samyang 14mm F2.8.

Reacties

Om te kunnen reageren, moet je ingelogd zijn